سیاستگذاری کشاورزی
یارانه‭ ‬ارزی‭ ‬وزارت‭ ‬کشاورزی‭ ‬به‭ ‬تولیدات‭ ‬خارجی

در‭ ‬سال‭ ‬رونق‭ ‬تولید‭ ‬داخلی

یارانه‭ ‬ارزی‭ ‬وزارت‭ ‬کشاورزی‭ ‬به‭ ‬تولیدات‭ ‬خارجی

از‭ ‬آنجا‭ ‬که‭ ‬بیش‭ ‬از‭ ‬90‭ ‬درصد‭ ‬تولید‭ ‬محصولات‭ ‬کشاورزی‭ ‬اعم‭ ‬از‭ ‬نهاده‌ها‭ ‬و‭ ‬محصول‭ ‬نهایی‭ ‬توسط‭ ‬فعالان‭ ‬بخش‭ ‬خصوصی‭ ‬و‭ ‬به‌عنوان‭ ‬تولید‭ ‬داخلی‭ ‬شکل‭ ‬می‌گیرد،‭ ‬سنت‭ ‬نیک‭ ‬نامگذاری‭ ‬برای‭ ‬سال‌ها‭ ‬که‭ ‬توسط‭ ‬مقام‭ ‬معظم‭ ‬رهبری‭ ‬انجام‭ ‬می‌شود،‭ ‬در‭ ‬چند‭ ‬سال‭ ‬گذشته‭ ‬بر‭ ‬روی‭ ‬محور‭ ‬حمایت‭ ‬از‭ ‬تولید‭ ‬داخلی‭ ‬می‌چرخد‭. ‬امسال‭ ‬نیز‭ ‬به‭ ‬تأسی‭ ‬از‭ ‬سال‌های‭ ‬قبل‭ ‬که‭ ‬شعار‭ ‬آن‭ ‬در‭ ‬راستای‭ ‬تکیه‭ ‬بر‭ ‬توان‭ ‬داخلی‭ ‬و‭ ‬تولیدات‭ ‬داخل‭ ‬بود‭ ‬سال‭ ‬‮«‬رونق‭ ‬تولید‭ ‬داخلی‮»‬‭ ‬نامگذاری‭ ‬شد‭. ‬
این‭ ‬نامگذاری‭ ‬به‭ ‬این‭ ‬معناست‭ ‬که‭ ‬سیاست‌های‭ ‬کلی‭ ‬دولت‭ ‬و‭ ‬نظام‭ ‬باید‭ ‬در‭ ‬جهت‭ ‬تقویت‭ ‬هر‭ ‬چه‭ ‬بیشتر‭ ‬تولیدات‭ ‬داخلی‭ ‬باشد‭ ‬و‭ ‬این‭ ‬سیاست‌ها‭ ‬باید‭ ‬به‭ ‬گونه‌ای‭ ‬باشند‭ ‬که‭ ‬بتواند‭ ‬مانند‭ ‬روغن‭ ‬در‭ ‬جهت‭ ‬روان‌سازی‭ ‬چرخ‌های‭ ‬ماشین‭ ‬تولیدات‭ ‬داخل‭ ‬عمل‭ ‬کند‭ ‬و‭ ‬بنیان‌های‭ ‬تولید‭ ‬را‭ ‬تقویت‭ ‬نماید‭.‬
اما‭ ‬متأسفانه‭ ‬در‭ ‬بعضی‭ ‬مواقع‭ ‬شاهد‭ ‬برخی‭ ‬سیاست‌ها‭ ‬از‭ ‬جانب‭ ‬دولتمردان‭ ‬هستیم‭ ‬که‭ ‬هرچند‭ ‬شاید‭ ‬با‭ ‬نیت‭ ‬حمایت‭ ‬از‭ ‬تولیدات‭ ‬داخلی‭ ‬باشد‭ ‬لکن‭ ‬گاهاً‭ ‬برعکس‭ ‬عمل‭ ‬می‌کنند‭ ‬و‭ ‬نتایج‭ ‬آن‭ ‬ره‭ ‬به‭ ‬ترکستان‭ ‬می‌برد‭. ‬
یکی‭ ‬از‭ ‬این‭ ‬سیاست‌ها‭ ‬تخصیص‭ ‬‮«‬ارز‭ ‬ارزان‮»‬‭ ‬4200‭ ‬تومانی‭ ‬یا‭ ‬همان‭ ‬ارز‭ ‬دولتی‭ ‬یا‭ ‬یارانه‌ای‭ ‬برای‭ ‬واردات‭ ‬برخی‭ ‬از‭ ‬گروه‌های‭ ‬کالایی‭ ‬اساسی‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬ظاهراً‭ ‬با‭ ‬هدف‭ ‬ایجاد‭ ‬ثبات‭ ‬و‭ ‬تعادل‭ ‬در‭ ‬قیمت‭ ‬کالا‭ ‬انجام‭ ‬می‌شود‭.‬
اما‭ ‬در‭ ‬عمل‭ ‬هیچ‭ ‬کدام‭ ‬از‭ ‬این‭ ‬اهداف‭ ‬به‭ ‬نتیجه‭ ‬نرسیده‭ ‬و‭ ‬بلکه‭ ‬فقط‭ ‬این‭ ‬ارز‭ ‬دولتی‭ ‬زمینه‭ ‬را‭ ‬برای‭ ‬رانت‌خواری،‭ ‬سودجویی،‭ ‬دلالی‭ ‬و‭ ‬پول‌شویی‭ ‬برخی‭ ‬خواص‭ ‬از‭ ‬خدا‭ ‬و‭ ‬از‭ ‬عوام‭ ‬بی‌خبر‭ ‬فراهم‭ ‬کرده‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬از‭ ‬طرفی‭ ‬صنعت‭ ‬داخلی‭ ‬و‭ ‬اشتغال‭ ‬داخلی‭ ‬هم‭ ‬از‭ ‬این‭ ‬سیاست‭ ‬دچار‭ ‬زیان‌های‭ ‬سهمگین‭ ‬می‌شود‭.‬

40‭ ‬هزار‭ ‬میلیارد‭ ‬تومان‭ ‬دود‭ ‬هوا

مرکز‭ ‬پژوهش‌های‭ ‬مجلس‭ ‬در‭ ‬اواخر‭ ‬سال‭ ‬گذشته‭ ‬اعلام‭ ‬کرده‭ ‬بود،‭ ‬تخصیص‭ ‬ارز‭ ‬ارزان‭ ‬به‭ ‬ثبات‭ ‬قیمت‌ها‭ ‬ختم‭ ‬نشده‭ ‬و‭ ‬گروه‌های‭ ‬کم‌درآمد‭ ‬و‭ ‬دهک‌های‭ ‬پایین‭ ‬جامعه‭ ‬از‭ ‬این‭ ‬40‭ ‬هزار‭ ‬میلیارد‭ ‬تومان‭ ‬یارانه‭ ‬پرداخت‭ ‬شده‭ ‬هیچ‭ ‬نفعی‭ ‬نبرده‭ ‬است‭. ‬مرکز‭ ‬پژوهش‌ها‭ ‬در‭ ‬ادامه‭ ‬همین‭ ‬گزارش‭ ‬عنوان‭ ‬کرده‭ ‬که‭ ‬حتی‭ ‬اگر‭ ‬همه‭ ‬این‭ ‬مبلغ‭ ‬اختصاص‭ ‬یافته‭ ‬کاملا‭ ‬هم‭ ‬صرف‭ ‬خرید‭ ‬و‭ ‬واردات‭ ‬کالاهای‭ ‬مورد‭ ‬هدف‭ ‬می‌شد،‭ ‬باز‭ ‬هم‭ ‬نفعی‭ ‬برای‭ ‬دهک‌های‭ ‬پایین‭ ‬جامعه‭ ‬که‭ ‬هدف‭ ‬اصلی‭ ‬این‭ ‬طرح‭ ‬بودند‭ ‬نداشت‭ ‬و‭ ‬بهره‌مندی‭ ‬طبقات‭ ‬پردرآمد‭ ‬از‭ ‬آن‭ ‬بیشتر‭ ‬بود؛‭ ‬چه‭ ‬برسد‭ ‬به‭ ‬اینکه‭ ‬اساساً‭ ‬این‭ ‬یارانه‌ها‭ ‬سر‭ ‬به‭ ‬بیراهه‌ها‭ ‬گذاشته‭ ‬و‭ ‬هزار‭ ‬و‭ ‬یک‭ ‬بلا‭ ‬بر‭ ‬سرشان‭ ‬آمد‭.‬
در‭ ‬واقع‭ ‬دود‭ ‬شد‭ ‬و‭ ‬به‭ ‬هوا‭ ‬رفت‭ ‬و‭ ‬حتی‭ ‬بدتر‭ ‬از‭ ‬آن‭ ‬آتش‭ ‬شد‭ ‬و‭ ‬به‭ ‬جان‭ ‬کلبه‭ ‬خشکیده‭ ‬تولیدات‭ ‬داخلی‭ ‬افتاد‭. ‬متأسفانه‭ ‬برخی‭ ‬مسئولان‭ ‬در‭ ‬تله‭ ‬و‭ ‬دام‭ ‬دلالان‭ ‬حاشیه‌ساز‭ ‬قرار‭ ‬گرفته‭ ‬و‭ ‬به‭ ‬انحاء‭ ‬مختلف‭ ‬مرعوب‭ ‬نظرات‭ ‬آن‌ها‭ ‬شده‭ ‬و‭ ‬مجوز‭ ‬واردات‭ ‬بی‌رویه‭ ‬کالاهایی‭ ‬را‭ ‬صادر‭ ‬کردند‭ ‬که‭ ‬نه‭ ‬تنها‭ ‬مشابه‭ ‬آن‭ ‬در‭ ‬داخل‭ ‬تولید‭ ‬می‌شد‭ ‬و‭ ‬ضد‭ ‬نظر‭ ‬رهبری‭ ‬اقدام‭ ‬شده‭ ‬بود،‭ ‬بلکه‭ ‬بعضاً‭ ‬محصولات‭ ‬بنجل‭ ‬و‭ ‬غیرقابل‭ ‬اتکاء‭ ‬و‭ ‬بی‌کیفیت‭ ‬در‭ ‬بسته‌بندی‌های‭ ‬شیک‭ ‬و‭ ‬کشاورزفریب‭ ‬وارد‭ ‬می‌گشت‭ ‬تا‭ ‬ریشه‭ ‬تولید‭ ‬داخلی‭ ‬را‭ ‬بخشکاند‭. ‬

ارز‭ ‬دولتی‭ ‬بر‭ ‬علیه‭ ‬تولیدکنندگان‭ ‬داخلی‭ ‬سموم

در‭ ‬این‭ ‬مورد‭ ‬می‌توان‭ ‬برای‭ ‬نمونه‭ ‬به‭ ‬صنایع‭ ‬داخلی‭ ‬تولید‭ ‬سموم‭ ‬کشاورزی‭ ‬اشاره‭ ‬کرد‭ ‬که‭ ‬فعالان‭ ‬این‭ ‬صنعت‭ ‬از‭ ‬سیاست‌های‭ ‬اتخاذ‭ ‬شده‭ ‬توسط‭ ‬دولت‭ ‬و‭ ‬اختصاص‭ ‬ارز‭ ‬یارانه‌ای‭ ‬4200‭ ‬تومانی‭ ‬به‭ ‬واردات‭ ‬سموم‭ ‬آماده‭  - ‬همراه‭ ‬با‭ ‬بی‌توجهی‭ ‬به‭ ‬تولید‭ ‬داخلی‭ - ‬گلایه‌مند‭ ‬هستند‭. ‬مخالفتی‭ ‬که‭ ‬تولیدکنندگان‭ ‬داخلی‭ ‬سموم‭ ‬کشاورزی‭ ‬و‭ ‬دیگر‭ ‬تولیدکنندگان‭ ‬با‭ ‬سیاست‌های‭ ‬ارزی‭ ‬دولت‭ ‬دارند‭ ‬از‭ ‬جهات‭ ‬مختلف‭ ‬قابل‭ ‬بحث‭ ‬است‭: ‬
یکی‭ ‬از‭ ‬دیدگاه‭ ‬حاکمیتی‭ ‬معتقد‭ ‬است‭ ‬دولت‭ ‬یک‭ ‬سری‭ ‬درآمدهای‭ ‬ارزی‭ ‬داشته‭ ‬که‭ ‬به‭ ‬دلیل‭ ‬تحریم‌ها،‭ ‬مقدار‭ ‬آن‭ ‬کاهش‭ ‬پیدا‭ ‬کرده‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬شرایط‭ ‬منطق‭ ‬حکم‭ ‬می‌کند‭ ‬که‭ ‬این‭ ‬مقدار‭ ‬کم‭ ‬را‭ ‬با‭ ‬عقل‭ ‬و‭ ‬درایت‭ ‬به‭ ‬بهترین‭ ‬شکل‭ ‬ممکن‭ ‬هزینه‭ ‬کرد‭. ‬باید‭ ‬این‭ ‬درآمدهای‭ ‬کاهش‭ ‬یافته‭ ‬را‭ ‬با‭ ‬وسواس‭ ‬و‭ ‬برنامه‌ریزی‭ ‬دقیق‭ ‬به‭ ‬کار‭ ‬گرفت‭ ‬تا‭ ‬حداکثر‭ ‬بهره‭ ‬نصیب‭ ‬کشور‭ ‬شود‭. ‬
اما‭ ‬اگر‭ ‬بخواهیم‭ ‬از‭ ‬منظر‭ ‬تولیدکنندگان‭ ‬داخلی‭ ‬سموم‭ ‬به‭ ‬این‭ ‬موضوع‭ ‬بپردازیم‭ ‬گلایه‭ ‬این‭ ‬تولیدکنندگان‭ ‬این‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬دولت‭ ‬چنین‭ ‬ارز‭ ‬با‭ ‬ارزشی‭ ‬را‭ ‬به‌صورت‭ ‬یارانه‭ ‬برای‭ ‬واردات‭ ‬سمومی‭ ‬اختصاص‭ ‬داده‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬تولیدکنندگان‭ ‬داخلی‭ ‬نمونه‌های‭ ‬مشابه‭ ‬و‭ ‬حتی‭ ‬باکیفیت‌تر‭ ‬آن‭ ‬را‭ ‬تولید‭ ‬می‌کنند‭.‬
وقتی‭ ‬که‭ ‬سم‭ ‬تولید‭ ‬داخلی‭ ‬داشته‭ ‬باشیم،‭ ‬معمولاً‭ ‬نسبت‭ ‬به‭ ‬نمونه‭ ‬مشابه‭ ‬خارجی‭ ‬30‭ ‬درصد‭ ‬صرفه‌جویی‭ ‬ارزی‭ ‬اتفاق‭ ‬می‌افتد‭ ‬و‭ ‬درنهایت‭ ‬سم‭ ‬تولیدی‭ ‬هم‭ ‬با‭ ‬قیمت‭ ‬ارزان‌تری‭ ‬به‭ ‬دست‭ ‬کشاورز‭ ‬می‌رسد‭. ‬از‭ ‬نظر‭ ‬کیفیتی‭ ‬هم‭ ‬طبق‭ ‬ادعای‭ ‬محکم‭ ‬تولیدکنندگان،‭ ‬اگر‭ ‬از‭ ‬نمونه‌های‭ ‬خارجی‭ ‬بهتر‭ ‬نباشد،‭ ‬بلاشک‭ ‬پایین‌تر‭ ‬از‭ ‬تولیدات‭ ‬چینی‭ ‬و‭ ‬هندی‭ ‬هم‭ ‬نمی‌باشد‭. ‬و‭ ‬علاوه‭ ‬بر‭ ‬ان‭ ‬کارگاه‭ ‬و‭ ‬کارخانه‭ ‬سم‌ساز‭ ‬داخلی‭ ‬همواره‭ ‬زیر‭ ‬ذره‌بین‭ ‬سازمان‭ ‬حفظ‭ ‬نباتات‭ ‬و‭ ‬آزمایشگاه‭ ‬دقیق‭ ‬و‭ ‬آنالیزهای‭ ‬استاندارد‭ ‬آن‭ ‬است‭. ‬حال‭ ‬چرا‭ ‬دولت‭ ‬برای‭ ‬سمومی‭ ‬که‭ ‬نمونه‭ ‬مشابه‭ ‬داخلی‭ ‬دارند،‭ ‬به‭ ‬بهانه‌های‭ ‬مختلف‭ ‬مجوز‭ ‬صادر‭ ‬می‌کند‭ ‬اقدام‭ ‬به‭ ‬واردات‭ ‬از‭ ‬خارج‭ ‬می‌کند،‭ ‬جای‭ ‬سوال‭ ‬دارد‭. ‬
این‭ ‬مسئله‭ ‬کار‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬جایی‭ ‬رساند‭ ‬که‭ ‬شرکت‌های‭ ‬داخلی‭ ‬با‭ ‬این‭ ‬سیاست‌های‭ ‬دولت‭ ‬دچار‭ ‬سردرگمی‭ ‬و‭ ‬تردید‭ ‬شده‌اند‭ ‬و‭ ‬انگیزه‌ای‭ ‬برای‭ ‬تولید‭ ‬ندارند‭ ‬و‭ ‬به‭ ‬نظر‭ ‬می‌رسد‭ ‬تعدادی‭ ‬از‭ ‬آن‌ها‭ ‬درصدد‭ ‬تعطیلی‭ ‬کارخانه‭ ‬و‭ ‬تبدیل‭ ‬سالن‌ها‭ ‬و‭ ‬سوله‌های‭ ‬تولید‭ ‬به‭ ‬انبار‭ ‬واردات‭ ‬و‭ ‬رها‭ ‬شدن‭ ‬از‭ ‬قیدوبندهای‭ ‬بیمه‭ ‬تأمین‭ ‬اجتماعی،‭ ‬مسائل‭ ‬کارگری،‭ ‬مالیات‌ها‭ ‬و‭ ‬ارزش‭ ‬افزوده،‭ ‬محیط‌زیست،‭ ‬سازمان‭ ‬تعزیرات‭ ‬و‭... ‬باشند‭. ‬
در‭ ‬حال‭ ‬حاضر،‭ ‬دولت‭ ‬برای‭ ‬تولیدات‭ ‬داخلی‭ ‬فقط‭ ‬جهت‭ ‬تهیه‭ ‬‮«‬تکنیکال‮»‬‭ ‬سموم‭ ‬یا‭ ‬همان‭ ‬ماده‭ ‬اولیه،‭ ‬ارز‭ ‬دولتی‭ ‬اختصاص‭ ‬می‌دهد‭ ‬و‭ ‬تولیدکننده‭ ‬داخلی‭ ‬مجبور‭ ‬است‭ ‬دیگر‭ ‬نهاده‌ها‭ ‬و‭ ‬نیازهایش‭ ‬مانند‭ ‬حلال‌ها،‭ ‬بطری،‭ ‬درب‭ ‬بطری،‭ ‬کارگر،‭ ‬برچسب‭ ‬و‭... ‬را‭ ‬با‭ ‬ارز‭ ‬آزاد‭ ‬با‭ ‬قیمت‭ ‬روز‭ ‬تهیه‭ ‬نماید؛‭ ‬اما‭ ‬هنگامی‭ ‬که‭ ‬ارز‭ ‬دولتی‭ ‬4200‭ ‬تومانی‭ ‬برای‭ ‬واردات‭ ‬سموم‭ ‬آماده‭ ‬خارجی‭ ‬پرداخت‭ ‬می‌شود،‭ ‬در‭ ‬واقع‭ ‬برای‭ ‬همه‭ ‬این‭ ‬موارد‭ ‬از‭ ‬تکنیکال‭ ‬گرفته‭ ‬تا‭ ‬بطری،‭ ‬کارگر،‭ ‬برچسب،‭ ‬هزینه‭ ‬حمل‌ونقل‭ ‬در‭ ‬کشورهای‭ ‬مبدأ‭ ‬و‭ ‬همه‭ ‬مراحل‭ ‬تولید،‭ ‬یارانه‭ ‬پرداخت‭ ‬کرده‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬آیا‭ ‬چیزی‭ ‬ناپسندتر‭ ‬از‭ ‬این‭ ‬وجود‭ ‬دارد؟‭! ‬حال‭ ‬در‭ ‬نظر‭ ‬بگیرید‭ ‬که‭ ‬تولیدکننده‭ ‬داخلی‭ ‬می‌خواهد‭ ‬با‭ ‬محصولات‭ ‬خارجی‭ ‬رقابت‭ ‬کند،‭ ‬معلوم‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬توان‭ ‬رقابت‭ ‬تولیدات‭ ‬داخلی‭ ‬پایین‭ ‬می‌آید‭.‬

یارانه‭ ‬دولت‭ ‬برای‭ ‬اشتغال‭ ‬کارگر‭ ‬چینی‭ ‬و‭ ‬هندی‭!‬

در‭ ‬این‭ ‬شرایط‭ ‬حساس‭ ‬اقتصادی‭ ‬دولت‭ ‬با‭ ‬چه‭ ‬استدلالی‭ ‬ارز‭ ‬محدود‭ ‬کشور‭ ‬را‭ ‬برای‭ ‬واردات‭ ‬کالایی‭ ‬اختصاص‭ ‬می‌دهد‭ ‬که‭ ‬امکان‭ ‬تولید‭ ‬آن‭ ‬در‭ ‬داخل‭ ‬وجود‭ ‬دارد‭ ‬و‭ ‬عوض‭ ‬اینکه‭ ‬تولید‭ ‬و‭ ‬اشتغال‭ ‬داخلی‭ ‬را‭ ‬رونق‭ ‬دهد‭ ‬برای‭ ‬اشتغال‭ ‬کارگر‭ ‬چین‭ ‬و‭ ‬هندی‭ ‬سوبسید‭ ‬می‌دهد؟‭! ‬دولت‭ ‬با‭ ‬اینگونه‭ ‬سیاست‌های‭ ‬وارداتی‭ ‬چنان‭ ‬صدمه‌ای‭ ‬به‭ ‬تولید‭ ‬داخلی‭ ‬زده‭ ‬که‭ ‬قابل‭ ‬محاسبه‭ ‬نیست‭. ‬

نابودی‭ ‬بازارهای‭ ‬صادراتی‭ ‬

دیگر‭ ‬رهآورد‭ ‬سیاست‌های‭ ‬اشتباه‭ ‬دولت،‭ ‬نابودی‭ ‬بازارهای‭ ‬صادراتی‭ ‬و‭ ‬سهم‭ ‬بازار‭ ‬کارخانه‌های‭ ‬ایرانی‭ ‬است‭. ‬تولید‌کننده‌ای‭ ‬که‭ ‬برای‭ ‬صادرات‭ ‬یک‭ ‬دوره‭ ‬چندساله‭ ‬و‭ ‬با‭ ‬صرف‭ ‬هزینه‌های‭ ‬بالا‭ ‬بازاریابی‭ ‬و‭ ‬برنامه‌ریزی‭ ‬کرده‭ ‬و‭ ‬بعد‭ ‬از‭ ‬چند‭ ‬سال‭ ‬مسافرت‭ ‬و‭ ‬مذاکره‭ ‬و‭ ‬بازدید‭ ‬و‭ ‬ارسال‭ ‬نمونه‭ ‬به‭ ‬نتیجه‭ ‬رسیده‭ ‬و‭ ‬با‭ ‬صادرات‭ ‬محصول‭ ‬تولید‭ ‬ایران‭ ‬ارز‭ ‬وارد‭ ‬کشورکرده‭ ‬است؛‭ ‬یک‭ ‬دفعه‭ ‬دولت‭ ‬به‭ ‬بهانه‭ ‬اینکه‭ ‬در‭ ‬داخل - ‬احتمالاً‭ -  ‬با‭ ‬کمبود‭ ‬این‭ ‬جنس‭ ‬مواجه‭ ‬هستیم،‭ ‬صادرات‭ ‬را‭ ‬ممنوع‭ ‬کرد‭.‬
اگر‭ ‬خطر‭ ‬کمبود‭ ‬وجود‭ ‬دارد‭ ‬دولت‭ ‬وظیفه‭ ‬دارد‭ ‬با‭ ‬قاچاق‭ ‬این‭ ‬محصولات‭ ‬به‭ ‬خارج‭ ‬مبارزه‭ ‬کند‭ ‬و‭ ‬جلوی‭ ‬قاچاق‭ ‬را‭ ‬بگیرد‭. ‬چرا‭ ‬جلوی‭ ‬صادرات‭ ‬رسمی‭ ‬را‭ ‬می‌گیرد؟‭ ‬از‭ ‬طرفی‭ ‬طبق‭ ‬آمارها،‭ ‬کل‭ ‬صادرات‭ ‬رسمی‭ ‬سم‭ ‬به‭ ‬خارج‭ ‬از‭ ‬کشور،‭ ‬شش‭ ‬درصد‭ ‬مقدار‭ ‬مورد‭ ‬نیازمان‭ ‬در‭ ‬داخل‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬اگر‭ ‬این‭ ‬شش‭ ‬درصد‭ ‬ادامه‭ ‬پیدا‭ ‬می‌کرد،‭ ‬هیچ‭ ‬اتفاقی‭ ‬برای‭ ‬مملکت‭ ‬رخ‭ ‬نمی‌داد‭. ‬ضمن‭ ‬اینکه‭ ‬این‭ ‬امکان‭ ‬وجود‭ ‬داشت‭ ‬تا‭ ‬مکانیسم‌هایی‭ ‬اعمال‭ ‬کرد‭ ‬که‭ ‬با‭ ‬پول‭ ‬همین‭ ‬شش‭ ‬درصد‭ ‬صادرات،‭ ‬دوباره‭ ‬به‭ ‬روش‭ ‬دیگر‭ ‬سم‭ ‬مورد‭ ‬نیاز‭ ‬وارد‭ ‬شود‭ ‬ولی‭ ‬صادرات‭ ‬را‭ ‬قلع‭ ‬و‭ ‬قمع‭ ‬نکنند‭ ‬و‭ ‬این‭ ‬همه‭ ‬هزینه‭ ‬و‭ ‬بازاریابی‌ها‭ ‬که‭ ‬انجام‭ ‬شده‭ ‬بود‭ ‬از‭ ‬بین‭ ‬نمی‌رفت؛‭ ‬چون‭ ‬با‭ ‬شرایط‭ ‬پیش‭ ‬آمده‭ ‬خریدار‭ ‬خارجی‭ ‬دیگر‭ ‬تحت‭ ‬هیچ‭ ‬شرایطی‭ ‬به‭ ‬تولیدکنندگان‭ ‬ما‭ ‬اعتماد‭ ‬نمی‌کند‭.‬

قلع‭ ‬و‭ ‬قمع‭ ‬زنجیره‭ ‬صادرات‭ ‬سموم

به‭ ‬گفته‭ ‬بعضی‭ ‬فعالان‭ ‬در‭ ‬عرصه‭ ‬تولید‭ ‬سم،‭ ‬حتی‭ ‬راهکارهایی‭ ‬وجود‭ ‬داشت‭ ‬که‭ ‬می‌شد‭ ‬میزان‭ ‬صادرات‭ ‬از‭ ‬همین‭ ‬شش‭ ‬درصد‭ ‬بیشتر‭ ‬نشود‭ ‬ولی‭ ‬زنجیره‭ ‬صادراتی‭ ‬دچار‭ ‬اختلال‭ ‬نمی‌شد‭ ‬و‭ ‬ارتباط‭ ‬بین‭ ‬تولیدکنندگان‭ ‬داخلی‭ ‬با‭ ‬مشتریان‭ ‬خارجی‭ ‬برقرار‭ ‬بماند‭. ‬اما‭ ‬متأسفانه‭ ‬چون‭ ‬هیچ‭ ‬ایده‭ ‬منطقی‭ ‬برای‭ ‬حل‭ ‬مسئله‭ ‬ارائه‭ ‬نمی‌شد‭ ‬و‭ ‬مدیران‭ ‬از‭ ‬چگونگی‭ ‬حل‭ ‬مشکل‭ ‬اطلاعی‭ ‬نداشتند،‭ ‬خیلی‭ ‬راحت‭ ‬جلوی‭ ‬صادرات‭ ‬را‭ ‬گرفتند‭.‬
نه‭ ‬تنها‭ ‬در‭ ‬مورد‭ ‬سم،‭ ‬بلکه‭ ‬در‭ ‬همه‭ ‬کارهای‭ ‬تولیدی‭ ‬مملکت،‭ ‬در‭ ‬چند‭ ‬سال‭ ‬گذشته‭ ‬که‭ ‬تحریم‌ها‭ ‬شروع‭ ‬شده‭ ‬بود،‭ ‬طلایی‌ترین‭ ‬سال‌ها‭ ‬برای‭ ‬تولید‭ ‬داخلی‭ ‬بود‭ ‬به‭ ‬شرط‭ ‬این‌که‭ ‬برخی‭ ‬مسئولان‭ ‬این‭ ‬همه‭ ‬سنگ‌اندازی‭ ‬را‭ ‬نمی‌کردند‭ ‬و‭ ‬مانع‭ ‬کار‭ ‬نمی‌شدند‭. ‬اگر‭ ‬سیاست‌های‭ ‬درستی‭ ‬اعمال‭ ‬می‌شد‭ ‬و‭ ‬حمایت‌های‭ ‬لازم‭ ‬صورت‭ ‬می‌گرفت،‭ ‬هم‭ ‬برای‭ ‬مصرف‭ ‬داخلی‭ ‬کاملاً‭ ‬توانایی‭ ‬تولید‭ ‬وجود‭ ‬داشت‭ ‬و‭ ‬هم‭ ‬می‌توانستیم‭ ‬به‭ ‬صادرات‭ ‬ادامه‭ ‬بدهیم‭. ‬
در‭ ‬این‭ ‬شرایط‭ ‬و‭ ‬با‭ ‬مداقه‭ ‬در‭ ‬عملکرد‭ ‬مدیران‭ ‬و‭ ‬سیاست‌گذاری‌ها‭ ‬به‭ ‬نظر‭ ‬می‌آید‭ ‬که‭ ‬مدیریت‭ ‬مملکت‭ ‬ما‭ ‬یک‭ ‬مدیریت‭ ‬ترسیده‭ ‬و‭ ‬وحشت‌زده‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬تصمیماتی‭ ‬که‭ ‬اتخاذ‭ ‬می‌کند‭ ‬از‭ ‬سر‭ ‬شتاب‌زدگی،‭ ‬ترس‭ ‬و‭ ‬وحشت‭ ‬است‭. ‬
توجه‭ ‬داشته‭ ‬باشیم‭ ‬که‭ ‬شرایط‭ ‬کنونی‭ ‬ما‭ ‬از‭ ‬زمان‭ ‬جنگ‭ ‬که‭ ‬بدتر‭ ‬نیست‭. ‬در‭ ‬زمان‭ ‬جنگ‭ ‬که‭ ‬ما‭ ‬این‭ ‬همه‭ ‬تولید‭ ‬نداشتیم‭. ‬طی‭ ‬سال‌های‭ ‬بعد‭ ‬از‭ ‬جنگ‭ ‬تولیدکنندگان‭ ‬آمدند‭ ‬و‭ ‬با‭ ‬کارهایی‭ ‬که‭ ‬انجام‭ ‬شده‭ ‬بود،‭ ‬پتانسیل‌های‭ ‬بالایی‭ ‬به‭ ‬وجود‭ ‬آمد‭ ‬و‭ ‬به‭ ‬راحتی‭ ‬می‌توانستیم‭ ‬از‭ ‬این‭ ‬مشکلات‭ ‬عبور‭ ‬کنیم‭. ‬
در‭ ‬این‭ ‬شرایط‭ ‬سیاسی‭ ‬اقتصادی‭ ‬یکی‭ ‬از‭ ‬مهم‌ترین‭ ‬مسائل،‭ ‬آرامش‭ ‬و‭ ‬ثبات‭ ‬تصمیم‌گیری‭ ‬توسط‭ ‬مسئولان‭ ‬است‭. ‬شاید‭ ‬بعضی‭ ‬از‭ ‬کالاها‭ ‬مقداری‭ ‬گران‭ ‬شود‭ ‬اما‭ ‬نباید‭ ‬تصمیمات‭ ‬شتاب‌زده‭ ‬گرفت‭. ‬شما‭ ‬فرض‭ ‬کنید‭ ‬که‭ ‬گوجه‌فرنگی‭ ‬گران‭ ‬شود‭. ‬خب،‭ ‬کشاورز‭ ‬چند‭ ‬سال‭ ‬مجبور‭ ‬بود‭ ‬محصولش‭ ‬را‭ ‬شخم‭ ‬بزند‭ ‬و‭ ‬یک‭ ‬سال‭ ‬هم‭ ‬گران‭ ‬بفروشد‭ ‬چه‭ ‬اشکالی‭ ‬دارد؟‭ ‬این‭ ‬کشاورز‭ ‬بالاخره‭ ‬پول‭ ‬را‭ ‬در‭ ‬همین‭ ‬مملکت‭ ‬خرج‭ ‬می‌کند‭ ‬و‭ ‬باعث‭ ‬می‌شود‭ ‬که‭ ‬چرخ‭ ‬اقتصاد‭ ‬روان‌تر‭ ‬شود،‭ ‬اشتغال‭ ‬و‭ ‬تولید‭ ‬بیشتر‭ ‬شود،‭ ‬پس‭ ‬چندان‭ ‬هم‭ ‬چیز‭ ‬بدی‭ ‬نیست‭. ‬
در‭ ‬مورد‭ ‬سم،‭ ‬آنچه‭ ‬به‭ ‬نظر‭ ‬می‌رسد‭ ‬این‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬کارخانجات‭ ‬داخلی‭ ‬ما‭ ‬توانایی‭ ‬تأمین‭ ‬نیاز‭ ‬داخل‭ ‬را‭ ‬دارند‭ ‬اما‭ ‬دولت‭ ‬وقتی‭ ‬که‭ ‬چند‭ ‬برابر‭ ‬تولیدات‭ ‬داخلی‭ ‬به‭ ‬تولیدات‭ ‬مشابه‭ ‬خارجی‭ ‬یارانه‭ ‬می‌دهد،‭ ‬توان‭ ‬رقابتی‭ ‬کالای‭ ‬داخلی‭ ‬را‭ ‬پایین‭ ‬می‌آورند‭.‬
در‭ ‬این‭ ‬شرایط‭ ‬به‭ ‬نظر‭ ‬می‌رسد‭ ‬که‭ ‬دولت‭ ‬باید‭ ‬جرأت‭ ‬و‭ ‬جسارت‭ ‬داشته‭ ‬باشد‭ ‬و‭ ‬جلوی‭ ‬واردات‭ ‬را‭ ‬بگیرد‭ ‬و‭ ‬ارز‭ ‬یارانه‌ای‭ ‬را‭ ‬حداقل‭ ‬در‭ ‬مورد‭ ‬بسیاری‭ ‬از‭ ‬کالاها‭ ‬از‭ ‬مبادلات‭ ‬کنار‭ ‬بگذارد‭ ‬تا‭ ‬تولیدکنندگان‭ ‬داخلی‭ ‬بتوانند‭ ‬در‭ ‬یک‭ ‬شرایط‭ ‬منطقی‭ ‬و‭ ‬برابر‭ ‬با‭ ‬کالای‭ ‬خارجی‭ ‬رقابت‭ ‬کنند‭. ‬
در‭ ‬دولت‭ ‬قبلی‭ ‬که‭ ‬با‭ ‬تحریم‌ها‭ ‬مواجه‭ ‬شدیم،‭ ‬با‭ ‬اینکه‭ ‬تجربه‭ ‬تحریم‌های‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬سطح‭ ‬را‭ ‬هم‭ ‬نداشتیم،‭ ‬اما‭ ‬به‭ ‬نظر‭ ‬می‌رسد‭ ‬که‭ ‬دولت‭ ‬وقت‭ ‬عملکرد‭ ‬بهتری‭ ‬داشت‭. ‬در‭ ‬دولت‭ ‬فعلی‭ ‬چند‭ ‬نمونه‭ ‬ارز‭ ‬و‭ ‬چندین‭ ‬جور‭ ‬بخشنامه‭ ‬صادر‭ ‬کردند‭ ‬و‭ ‬با‭ ‬تغییر‭ ‬مکرر‭ ‬و‭ ‬شتابزده‭ ‬قوانین‭ ‬همه‭ ‬چیز‭ ‬دچار‭ ‬به‭ ‬هم‭ ‬ریختگی‭ ‬و‭ ‬از‭ ‬روال‭ ‬منطقی‭ ‬خارج‭ ‬شد‭. ‬این‭ ‬همه‭ ‬ارز‭ ‬یارانه‌ای‭ ‬هزینه‭ ‬کردند،‭ ‬دست‭ ‬آخر‭ ‬هم‭ ‬خیلی‭ ‬از‭ ‬کالاهایی‭ ‬که‭ ‬ارز‭ ‬یارانه‌ای‭ ‬گرفتند‭ ‬در‭ ‬بازار‭ ‬دچار‭ ‬کمبود‭ ‬شدند‭. ‬اگر‭ ‬مشمول‭ ‬دریافت‭ ‬ارز‭ ‬یارانه‌ای‭ ‬نمی‌شدند‭ ‬این‭ ‬همه‭ ‬کمبود‭ ‬در‭ ‬مورد‭ ‬آنها‭ ‬رخ‭ ‬نمی‌داد‭.‬

تأمین‭ ‬ارز‭ ‬مهم‌تر‭ ‬از‭ ‬قیمت‭ ‬ارز‭ ‬

از‭ ‬نظر‭ ‬بسیاری‭ ‬از‭ ‬تولیدکنندگان‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬شرایط‭ ‬بهتر‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬اولویت‭ ‬دولت‭ ‬تأمین‭ ‬ارز‭ ‬باشد‭ ‬نه‭ ‬قیمت‭ ‬ارز‭. ‬به‭ ‬این‭ ‬معنی‭ ‬که‭ ‬ارز‭ ‬را‭ ‬با‭ ‬همان‭ ‬قیمت‌های‭ ‬آزاد‭ ‬تأمین‭ ‬کنند‭ ‬و‭ ‬بعضی‭ ‬از‭ ‬کالاها‭ ‬را‭ ‬هم‭ ‬در‭ ‬اولویت‭ ‬بگذارد‭. ‬اگر‭ ‬ارز‭ ‬موجود‭ ‬باشد،‭ ‬گرانی‭ ‬آن‭ ‬مشکل‭ ‬کمتری‭ ‬ایجاد‭ ‬می‌کند‭ ‬اما‭ ‬نبود‭ ‬ارز‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬کار‭ ‬را‭ ‬سخت‭ ‬می‌کند‭. ‬یعنی‭ ‬شبیه‭ ‬همان‭ ‬سیاستی‭ ‬که‭ ‬دولت‭ ‬نهم‭ ‬و‭ ‬دهم‭ ‬به‭ ‬کار‭ ‬برد‭. ‬قیمت‭ ‬ارز‭ ‬بالا‭ ‬باشد‭ ‬اما‭ ‬تولیدکنندگان‭ ‬از‭ ‬بابت‭ ‬تهیه‭ ‬ارز‭ ‬نگرانی‭ ‬نداشته‭ ‬باشند؛‭ ‬چرا‭ ‬که‭ ‬کمبود‭ ‬ارز‭ ‬دردسرساز‭ ‬می‌شود‭. ‬
استدلال‌های‭ ‬تولیدکنندگان‭ ‬واضح‭ ‬و‭ ‬شفاف‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬بعید‭ ‬به‭ ‬نظر‭ ‬می‌رسد‭ ‬که‭ ‬مدیران‭ ‬کشور‭ ‬هم‭ ‬از‭ ‬این‭ ‬مشکلات‭ ‬آگاهی‭ ‬نداشته‭ ‬باشند،‭ ‬اما‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬شرایط‭ ‬به‭ ‬خاطر‭ ‬ترسشان‭ ‬تصمیم‭ ‬درستی‭ ‬اتخاذ‭ ‬نمی‌کنند‭. ‬آنها‭ ‬می‌دانند‭ ‬از‭ ‬این‭ ‬ارزی‭ ‬که‭ ‬برای‭ ‬کود‭ ‬و‭ ‬سم‭ ‬می‌دهند‭ ‬چیزی‭ ‬به‭ ‬دست‭ ‬کشاورز‭ ‬نمی‌رسد،‭ ‬ولی‭ ‬شهامت‭ ‬تصمیم‌گیری‭ ‬درست‭ ‬را‭ ‬ندارند‭. ‬

قاچاق‭ ‬سم‭ ‬به‭ ‬خارج‭ ‬از‭ ‬کشور‭ ‬

بعضی‭ ‬شواهد،‭ ‬گزارش‌ها‭ ‬و‭ ‬رصدهای‭ ‬میدانی‭ ‬نشان‭ ‬می‌دهد‭ ‬که‭ ‬سفارش‭ ‬سم‭ ‬از‭ ‬سوی‭ ‬استان‌های‭ ‬مرزی‭ ‬چندین‭ ‬برابر‭ ‬شده‭ ‬است‭. ‬به‭ ‬گفته‭ ‬بعضی‭ ‬تولیدکنندگان‭ ‬سم‭ ‬و‭ ‬کود،‭ ‬وقتی‭ ‬مشتریان‭ ‬شهرهای‭ ‬مرزی‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬چند‭ ‬سال‭ ‬گذشته‭ ‬جمعاً‭ ‬10‭ ‬کارتن‭ ‬از‭ ‬یک‭ ‬نوع‭ ‬سم‭ ‬خریداری‭ ‬نکرده‭ ‬بودند،‭ ‬یک‌دفعه‭ ‬درخواست‌های‭ ‬بالای‭ ‬10‭ ‬تن‭ ‬می‌فرستند‭  - ‬درحالی‭ ‬که‭ ‬سطح‭ ‬کشاورزی‭ ‬شهرستان‌ها‭ ‬عمدتاً‭ ‬کاهش‭ ‬یافته‭ ‬است‭ -  ‬معلوم‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬این‭ ‬سم‭ ‬را‭ ‬برای‭ ‬چه‭ ‬کاری‭ ‬می‌خواهند‭. ‬معلوم‭ ‬است‭ ‬که‭ ‬این‭ ‬سموم‭ ‬به‭ ‬خارج‭ ‬قاچاق‭ ‬می‌شود‭. ‬
اگر‭ ‬گذری‭ ‬به‭ ‬کشورهای‭ ‬اطراف‭ ‬ایران‭ ‬مثل‭ ‬افغانستان،‭ ‬پاکستان،‭ ‬سلیمانیه‭ ‬عراق‭ ‬و‭ ... ‬داشته‭ ‬باشیم‭ ‬و‭ ‬چرخی‭ ‬در‭ ‬سم‌فروشی‌های‭ ‬این‭ ‬کشورها‭ ‬بزنیم‭ ‬معلوم‭ ‬می‌شود‭ ‬که‭ ‬سموم‭ ‬ما،‭ ‬در‭ ‬قفسه‌های‭ ‬آنها‭ ‬هست‭ ‬یا‭ ‬نه‭! ‬صادرات‭ ‬برای‭ ‬تولیدکننده‭ ‬داخلی‭ ‬کلاً‭ ‬ممنوع‭ ‬شده‭ ‬اما‭ ‬سموم‭ ‬به‭ ‬صورت‭ ‬قاچاق‭ ‬خارج‭ ‬می‌شود‭.‬

یارانه‭ ‬سم‭ ‬قابل‭ ‬مدیریت‭ ‬است‭ ‬

با‭ ‬مقداری‭ ‬تأمل‭ ‬در‭ ‬موضوع‭ ‬می‌توان‭ ‬متوجه‭ ‬شد‭ ‬که‭ ‬هزینه‭ ‬تأمین‭ ‬سم‭ ‬در‭ ‬کشت‌های‭ ‬کشاورزی‭ ‬درصد‭ ‬ناچیزی‭ ‬از‭ ‬هزینه‌های‭ ‬تولید‭ ‬را‭ ‬شامل‭ ‬می‌شود‭. ‬اگر‭ ‬دولت‭ ‬نگران‭ ‬محصولات‭ ‬استراتژیک‭ ‬است‭ ‬اجازه‭ ‬بدهد‭ ‬کشاورز‭ ‬سم‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬قیمت‭ ‬تمام‭ ‬شده‭ ‬روز‭ ‬بخرد‭ ‬و‭ ‬یارانه‌ای‭ ‬سم‭ ‬را‭ ‬حذف‭ ‬کند‭ ‬و‭ ‬به‭ ‬جای‭ ‬آن‭ ‬گندم‭ ‬را‭ ‬از‭ ‬کشاورز‭ ‬به‭ ‬قیمت‭ ‬واقعی‭ ‬خریداری‭ ‬نماید‭. ‬خیلی‭ ‬راحت‭ ‬با‭ ‬این‭ ‬اقدام‭ ‬مدیریتی‭ ‬ضمن‭ ‬تخصیص‭ ‬یارانه‭ ‬به‭ ‬کشاورز‭ ‬واقعی،‭ ‬جلوی‭ ‬قاچاق‭ ‬گندم‭ ‬به‭ ‬خارج‭ ‬از‭ ‬کشور‭ ‬هم‭ ‬که‭ ‬در‭ ‬شرایط‭ ‬فعلی‭ ‬بسیار‭ ‬محتمل‭ ‬است‭ ‬نیز‭ ‬گرفته‭ ‬می‌شود‭.‬

نتیجه‎گیری‭: ‬هدایت‭ ‬سرمایه‌ها‭ ‬به‭ ‬سمت‭ ‬واردات

دولت‭ ‬و‭ ‬وزارتخانه‭ ‬متولی‭ ‬جهادکشاورزی‭ ‬که‭ ‬قرار‭ ‬بود‭ ‬با‭ ‬اعمال‭ ‬سیاست‌هایی‭ ‬مقدار‭ ‬کمی‭ ‬سم‭ ‬وارد‭ ‬کنند‭ ‬تا‭ ‬برای‭ ‬تولیدات‭ ‬داخلی‭ ‬ایجاد‭ ‬رقابت‭ ‬شود‭ ‬و‭ ‬کیفیت‭ ‬آنها‭ ‬بالا‭ ‬برود‭. ‬اما‭ ‬آنقدر‭ ‬شرایط‭ ‬واردات‭ ‬سم‭ ‬را‭ ‬جذاب‭ ‬کردند‭ ‬که‭ ‬بسیاری‭ ‬از‭ ‬تولیدکنندگان‭ ‬هم‭ ‬به‭ ‬سمت‭ ‬واردات‭ ‬غلطیدند‭. ‬چرا‭ ‬باید‭ ‬شرایطی‭ ‬را‭ ‬ایجاد‭ ‬کنیم‭ ‬تا‭ ‬افرادی‭ ‬که‭ ‬سرمایه‌شان‭ ‬در‭ ‬خدمت‭ ‬تولید‭ ‬بوده‭ ‬آن‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬سمت‭ ‬واردات‭ ‬ببرند؟‭! ‬یعنی‭ ‬سیاست‌ها‭ ‬به‭ ‬شکلی‭ ‬بود‭ ‬که‭ ‬باعث‭ ‬شد‭ ‬تولیدکنندگان‭ ‬هم‭ ‬سرمایه‌شان‭ ‬را‭ ‬بردارند‭ ‬و‭ ‬ببرند‭ ‬در‭ ‬کار‭ ‬واردات‭. ‬
چند‭ ‬سال‭ ‬در‭ ‬مملکت‭ ‬همه‭ ‬چیز‭ ‬آزاد‭ ‬و‭ ‬شرایط‭ ‬رقابتی‭ ‬بود،‭ ‬این‭ ‬اتفاقات‭ ‬نمی‌افتاد‭ ‬اما‭ ‬وقتی‭ ‬شرایط‭ ‬رانتی‭ ‬را‭ ‬ایجاد‭ ‬کردند‭ ‬این‭ ‬همه‭ ‬مشکلات‭ ‬پیش‭ ‬آمد‭. ‬به‭ ‬نظر‭ ‬می‌رسد‭ ‬حتی‭ ‬اهداف‭ ‬حداقلی‭ ‬هم‭ ‬در‭ ‬مورد‭ ‬ارز‭ ‬دولتی‭ ‬محقق‭ ‬نشده‭ ‬پس‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬شرایط‭ ‬تجدید‭ ‬نظر‭ ‬در‭ ‬اختصاص‭ ‬این‭ ‬ارز‭ ‬بسیار‭ ‬لازم‭ ‬و‭ ‬ضروری‭ ‬است‭. ‬

ماهنامه دام و کشت و صنعت - شماره ۲۳۰ - ۱۳۹۸
 

ماهنامه دام و کشت و صنعت پنجره ای به آگاهی و دانش

مدیر سایت
info@iranagrimagazine.com

به این مطلب امتیاز دهید:

کارشناسان ما در مورد مشکلات تولید محصولات، که نمی‌توانید برای آن جوابی پیدا کنید؛ می‌توانند به شما کمک کنند

info@iranAgriMagazine.com
arrow