زراعت و باغبانی و منابع طبیعی
امواج ناپایداری در خودکفایی گندم

 

عادل طالب‌زاده

تیرماه 1394 بود که محمدرضا اسکندری، مجری وقت طرح محوری گندم به نکته قابل تأملی در مورد طرح خودکفایی گندم اشاره کرد و از قول وزیر جهاد کشاورزی وقت گفت: وزیر کشاورزی(مهندس حجتی) گفته که: «طرح خودکفایی گندم به اندازه ته‌سوزنی اعتبار ندارد».
این عبارت نشان از تناقض آشکار در گفتار و کردار در مورد طرح خودکفایی گندم از همان آغاز دارد، اگر چه در جلسات و نشست‌های مرتبط، بسیار بیشتر از آن‌چه باید از طرح خودکفایی گندم، دفاع و سخن به میان آمد، چرا که محمدرضا اسکندری خود مجری این طرح بود.
اسکندری گفت: «در سال 86 بیش از یازده میلیون و 500 هزار تن گندم از کشاورزان خریداری شد و 700 هزار تُن نیز صادر گردید».
اما نشان به آن نشانی که در سال بعد، ایران با وارد کردن حدود 7 میلیون تن گندم یکی از بزرگ‌ترین واردکنندگان این غله در جهان شد که به‌منزله شکستی جدی در این طرح بود.
از آنجایی که گندم اولین تأمین‌کننده قوت غالب ساکنان کره زمین است حساسیت و برنامه‌ریزی در تولید آن به امری جهانی و مورد نظر مسئولان تمام جوامع است، بنابراین در نظر داشتن رسیدن به خودکفایی و بی‌نیاز شدن از دیگران که چه بسا امکان دارد در شرایط خاص و تنگناها به وجود آید، به‌صورت امری مثبت نگریسته می‌شود.
تجارب قحطی‌ها در گذشته و مرگ انسان‌ها از گرسنگی می‌تواند انگیزه‌ای برای اجرای چنین طرحی باشد. حال اگرچه تأکیدات و در اولویت قرار دادن آن، مقوله‌ای نیکو تلقی می‌شود، اما متأسفانه در مراحل اجرا توسط همان طراحان و مجریان با موانع و بازدارندگی‌های بسیاری روبرو شده که نتایجی عکس به بار آورده است.
تقریباً اکثریت کشاورزان ما در گروه گندمکاران قرار می‌گیرند و بر این اساس توجه به آنان در دستیابی به خودکفایی می‌تواند بسیار موثر باشد.
در حال حاضر ما یک واردکننده عمده محصولات کشاورزی استراتژیک از قبیل گندم، برنج، ذرت، دانه‌های روغنی، شکر و ... هستیم، حال چنانچه بتوانیم حتی در یکی از این اقلام به خودکفایی برسیم، گامی بزرگی برداشته شده است.
اما مقوله گندم به دلیل اهمیت استراتژیک آن، داستان دیگری است که با معضلات و مشکلات عدیده‌ای روبرو است:
• از کل اراضی قابل کشت آبی و دیم، پنج میلیون و 843 هزار هکتار زیرکشت گندم می‌رود که اراضی آبی 9/1 میلیون و اراضی دیم 9/3 میلیون هکتار است. برداشت گندم از این اراضی به‌‌ویژه اراضی دیم، رابطه مستقیمی با میزان بارندگی دارد، به گونه‌ای که در سال‌های کم باران گاه به‌طور کلی از اراضی دیم محصولی برداشت نمی‌شود که همین امر موجب کاهش تولید و الزام به واردات گندم می‌گردد.
• قیمت‌گذاری گندم و دخالت مستمر دولت و نرخ‌های بعضاً اجباری که موجب نارضایتی عمده‌ای در میان گندمکاران گردیده، همه ساله منتهی به نتایجی نامطلوب و دور شدن هرچه بیشتر کشاورزان از طرح خودکفایی شده که در پایان دولت‌ها را وادار به خرید و وارد کردن گندم‌های خارجی با قیمت‌های بسیار بالاتر از نرخ مصوب دولت کرده است.
این رفتار دولت‌ها که تا اندازه‌ای بوی لجاجت و مقابله با گندمکاران از آن به مشام می‌رسد، حاصلی جز ضرر و زیان برای جامعه به‌صورت خروج ارز، وابستگی به بیگانگان، تقویت کشاورزان کشورهای دیگر و دلسردی و اطمینان نداشتن کشاورزان داخل کشور به دولت، در پی نداشته است.

قیمت پایین گندم و اُفت تحمیلی
گرایش به محصولات دیگر را باعث می‌شود

جلال محمودزاده نائب رئیس کمیسیون کشاورزی مجلس در این زمینه به چند نکته اساسی اشاره می‌نماید:
اول پایین بودن قیمت گندم(در مقایسه با گندم وارداتی) که موجب گرایش کشاورزان به سایر کشت‌ها و کاهش سطح زیرکشت گندم می‌شود. همین پایین بودن قیمت گندم موجب خودداری کشاورزان از فروش آن به دولت می‌گردد.
دوم اتفاق ناخوشایند در این زمان، تبدیل گندم به خوراک دام و یا قاچاق آن به کشورهایی نظیر عراق و افغانستان است.
در واقع دولت با اتخاذ تدابیر غلط، زیانی دوجانبه را به جامعه تحمیل می‌نماید.
از یک سو، گندمی که در مزارع کشور تولید شده از چرخه مصرف بهینه خارج می‌شود و از دیگر سو به‌اجبار باید در این شرایط تحریم و به حداقل رسیدن درآمد ارزی، کمبود نیازهای جامعه را برطرف نماید. در واقع دلارهایی را که باید به گندمکاران داخلی داده ‌شود به شکل یارانه به کشاورزان خارجی می‌دهد.
جلال محمودزاده اضافه می‌کند: اِعمال 10 تا 15درصد افت (به‌صورت افت مفید و غیرمفید) توسط شرکت غله مزید بر علت فرار گندمکاران و موجب نارضایتی کشاورزان و عرضه نکردن آن به مراکز خرید است.
امسال مشکل دیگری به‌صورت تغییر در اندازه الک‌ها به مشکلات پیشین افزوده شده است.

هزینه‌های تولید بالا است
عضو مجمع ملی خبرگان کشاورزی نیز عقیده دارد که: هزینه‌های تولید گندم و ازجمله کمباین‌های برداشت و حمل محصول به مراکز خرید موجب بی‌علاقگی کشاورزان به فروش آن به دولت می‌شود که در نتیجه این عملکردها، کشاورزان فقیر ناچار از فروش محصول خود به دلال‌ها می‌شوند.
شکل دیگر، موضوع قاچاق گندم به‌علت تأخیر در پرداخت وجوه از سوی دولت است، چراکه دلال‌ها و قاچاق‌کنندگان گندم، بهای آن را نقداً پرداخت می‌نمایند.

گندم را به دولت نمی فروشیم
عطاءاله هاشمی، رئیس بنیاد ملی گندمکاران به خبرنگار مهر اعلام کرد: ما گندم را به قیمتی که دولت تعیین می‌نماید؛ نمی‌فروشیم.
پیش‌بینی تولید گندم در سال 99 بین 5/13 تا 14 میلیون تن است که می‌تواند تا میزان زیادی کشور را از واردات گندم بی‌نیاز کند، اما به‌نظر می‌رسد که عده‌ای به دلیل وجود رانت در واردات گندم، به هر طریق ممکن، دولت را تشویق به این کار می‌کنند، چرا که از این تناقض سود هنگفتی به جیب «بعضی‌ها» سرازیر می‌شود.

بی‌مهری به طرح خودکفایی گندم از طریق حذف ردیف طرح گندم
اول تیرماه امسال بود که اسماعیل اسفندیاری پور، مجری طرح محوری خودکفایی گندم با اشاره به تداوم برخی بی‌مهری‌ها به طرح خودکفایی گندم گفته بود که ردیف اعتباری خودکفایی گندم حذف شده و این پدیده طی چهار دهه گذشته در بخش کشاورزی بی‌سابقه است که مهم‌ترین طرح زراعی کشور فاقد ردیف اعتباری برای اجرای پروژه‌ها باشد.
ردیف اعتباری گندم از سال 94 حذف و در حال حاضر به مقدار اندکی رسیده است، به‌طوری که باعث شده مثلاً پرداخت یارانه بذر با تأخیر پرداخت شود.
وی با اشاره به رشد 120 درصدی تولید و خرید گندم در 6 سال منتهی به 1398 گفت: حذف ردیف طرح گندم باعث تحقق نیافتن دست‌یابی به خودکفایی می‌شود.

بودجه خودکفایی گندم حذف نشده
در این میان ربیعی، سخنگوی دولت که در مواجهه با این پرسش از سوی خبرنگاران قرار گرفته بود نیز گفت: درخصوص حذف ردیف اعتباری طرح خودکفایی گندم، حذفی در کار نبوده و بخشی از اعتبارات آن در قالب طرح ضریب خوداتکایی محصولات اساسی کشاورزی که عمدتاً مربوط به گندم است تغییر یافته است.
همچنین در طرح قدیمی، یارانه ناچیزی برای بذر گندم وجود داشت در حالی که در طرح حاضر مبلغ بالایی برای یارانه بذر گندم اختصاص می‌یابد.
به‌علاوه، قبل از سال 94 از محل ردیف اعتباری گندم مبلغ اندکی برای مکانیزاسیون پرداخت می‌شد، در حالی که در حال حاضر با ایجاد کمک‌های فنی مکانیزاسیون و ایجاد خط تسهیلات که عمده آن صرف مکانیزاسیون گندم می‌شود، جهش بزرگی برای نیل به خودکفایی گندم برداشته شده است.

ماهنامه دام و کشت و صنعت شماره ۲۴۲-مرداد ۱۳۹۹
 

مدیر سایت
info@iranagrimagazine.com

به این مطلب امتیاز دهید:

کارشناسان ما در مورد مشکلات تولید محصولات، که نمی‌توانید برای آن جوابی پیدا کنید؛ می‌توانند به شما کمک کنند

info@iranAgriMagazine.com
arrow