زراعت و باغبانی و منابع طبیعی
کشت در اراضی شیبدار

تغییر کاربری اراضی کشاورزی عواقب
کشت در اراضی شیبدار

چندین دهه است که با گسترش شهرها و افزایش جمعیت، بسیاری از اراضی کشاورزی ارزشمند با تغییر کاربری، به مناطق مسکونی، تجاری و یا ملزومات شهری مبدل شده و خاک زراعی که برای به وجود آمدن یک سانتی‌متر آن 500 تا 700 سال زمان صرف می‌شود به یکباره زیر ستون‌های سیمانی و آهنی و آسفالت خیابان‌ها، جان می‌دهند.
بنا بر اظهارات مسئولان کشاورزی و محیط‌زیست، سالانه بین 17 تا 20 میلیون تن از خاک‌های کشاورزی دچار انواع فرسایش شده و از چرخه کاربری و تولید محصولات کشاورزی خارج می‌شوند و بدین گونه به‌طور روزانه صدها هکتار از اراضی قابل کشت کاسته می‌شود.
در سال 1374، قانون (حفظ و کاربری اراضی زراعی و باغ‌ها) در مجلس تصویب شد تا از تغییر کاربری این اراضی جلوگیری کند، اما عملاً قادر به اجرای آن نشد و اراضی حاشیه شهرها، مبدل به شهرک‌ها و اماکن تجاری و مسکونی گردید.
طبق این قانون، جز در موارد بسیار و ضروری تغییر کاربری این اراضی ممنوع است، اما مشاهده می‌شود که قانون در ممانعت از تغییر کاربری اراضی ناتوان است.
با تجاوز شهرها به اراضی کشاورزی، بهره‌برداران این بخش به ناچار با کوچ به مناطق بکر و اغلب مرتعی که بسته به شرایط جغرافیایی گاه در دامنه، کوهپایه‌ها و ارتفاعات قرار دارند، این اراضی جبراً به زیر کشت می‌روند که شامل اراضی شیبدار هم می‌شود.
این اراضی اغلب از اراضی دیم بوده و منحصراً توسط نزولات آسمانی و یا چشمه‌های حاصل از این نزولات آبیاری می‌شود. بنابراین تجاوز و دست‌اندازی به این اراضی اکثراً با هدف مالکیت آن‌ها صورت می‌گیرد.
در مشاهدات به‌عمل آمده معلوم گردید که بهره‌برداران از اراضی شیبدار، کمتر استفاده زراعی کرده و گاه اساساً به اصول کشت در این گونه از اراضی توجه ندارند و همانگونه که در اراضی مسطح کشت و کار می‌کرده‌اند در آن شیب‌ها نیز این‌گونه عمل می‌کنند که موجب آسیب رساندن به آن‌ها می‌شود.
در مقوله فعالیت‌های کشاورزی در این اراضی، باید به چند نکته توجه داشت:
1- عملیات کشاورزی باید متناسب با شیب آن‌ها انجام شود، چرا که در دامنه‌های با شیب تند امکان فعالیت‌های کشاورزی وجود ندارد. به‌‌ویژه این که اصولاً در کشور، ماشین‌‌های استاندارد ویژه عملیات کاشت و داشت در اراضی شیبدار وجود ندارد. 
2- اجرای شخم در اراضی شیبدار، فرسایش آن‌ها را شدت می‌بخشد به‌‌ویژه آن که دیده می‌شود اغلب آماده‌سازی‌های این اراضی در جهت شیب است، چرا که حرکت ادوات عمود بر شیب‌های تند با مخاطراتی همراه است. این گونه اراضی اغلب تحت تأثیر باران‌های رگباری و شدید بوده که همین امر موجب فرسایش سریع و از بین رفتن خاک زراعی در آن‌ها می‌شود.
3- تراس‌بندی یا پله‌بندی اراضی شیبدار یکی از بهترین راهکارها برای حفظ و کنترل آب و ممانعت از فرسایش خاک است، بنابراین باید شیب طولی زمین را به قطعات مسطح کوچک تقسیم نمود. معمولاً تراس‌بندی روی اراضی با شیب‌های بیش از 8 درجه اجرا می‌شود. در کشورهای آسیای‌شرقی مانند: اندونزی، مالزی، ویتنام، کامبوج و... تراس‌بندی حتی روی کوه‌هایی که امکان کشت بر آن‌ها وجود دارد به‌عمل می‌آید. البته در آن مناطق به‌دلیل بارندگی کافی کمتر نیاز به آبیاری وجود دارد.
در حال‌حاضر با پیشرفت سیستم‌های آبیاری جدید دیگر نیاز چندانی به ایجاد تغییرات شدید در اراضی شیبدار وجود ندارد و در صورت انتقال آب به بالادست این اراضی، بدون اجرای شخم می‌توان در آن‌ها اقدام به درختکاری نمود.
4- اساساً اراضی شیبدار برای ایجاد باغ‌های مثمر و غیرمثمر به‌منظور تثبیت خاک مناسبند که راهکاری برای حفظ منابع آب و خاک است. احداث باغ و عملیات آبخیزداری در اراضی شیبدار از حرکت شدید روان آب‌ها جلوگیری کرده و به‌تدریج اکوسیستم زنده‌ای را در آنجا به‌وجود می‌آورد.

موافقان و مخالفان کشت در اراضی شیبدار
کشت در اراضی شیبدار ضمن آن که حامیان و موافقان بسیاری دارد، مخالفانی در مقابل اجرای آن نیز قرار دارند. در مخالفت با کشت در اراضی شیبدار، علی دهقانی، مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای فارس اعتقاد دارد که کشت در اراضی شیبدار موجب دخالت انسان در چرخه طبیعی آب می‌شود و چه بسا در آینده به خاطر کشت درختان مثمر، با به کار بردن کود و سم در این مناطق، منابع آب زیرزمینی از سرچشمه‌ها دچار آلودگی شوند. وی اضافه کرد چون این درخت‌ها در بالادست سدها کشت می‌شوند به نفوذ آب‌های باران و برف به منابع زیرزمینی آسیب وارد می‌کنند.
مخالف دوم کشت در اراضی شیبدار، هادی کیادلیری، رئیس انجمن جنگلبانی ایران و استاد دانشگاه است. کیادلیری گفت: وقتی صحبت از اراضی شیبدار می‌شود بدان معنا است که چنین اراضی کم آب بوده و به دلیل شیب زیاد بافت گیاهی کمی دارند. نکته مهم آن است که این اراضی توان اکولوژیکی کافی برای چنین طراحی را ندارند.
وی به دلیل مخالفت خود به کشت در اراضی شیبدار اشاره کرد و افزود: قبل از انقلاب طی طرحی به هر کشاورز 10 هکتار برای کشت و زراعت درختان جهت تولید چوب داده شد که این اراضی با تغییر کاربری به ویلا و شهرک‌های مسکونی تبدیل شدند و ما هنوز نتوانسته‌ایم که اراضی این طرح شکست خورده را بازپس بگیریم.
بدیهی است که اجرای چنین طرحی موجب شدت بخشیدن به روند زمین‌خواری خواهد شد، لذا این طرح همچون طرح قبلی محکوم به فنا است. اساساً نگاه کشاورزی و زراعی به اراضی شیبدار یک تفکر اشتباه و غیرکارشناسی است.

فصل الخطاب
اما محمدعلی طهماسبی، معاون باغبانی وزارت جهاد کشاورزی عقیده دارد که کشت در اراضی شیبدار با رعایت اصول فنی مهندسی و حفظ خاک در جهت بهبود محیط‌زیست و افزایش اراضی کشاورزی است و نکته مهم در توسعه کشت در این اراضی، حذف اجرای شخم می‌باشد که باعث حفظ بافت خاک می‌شود. از آنجائی که 70 درصد از آب نزولات آسمانی در اراضی شیبدار تبخیر و مابقی به هدر می‌رود، بنابراین کشت در اراضی شیبدار با توجه به شرایط اقلیمی و کشت گیاهان علوفه‌ای و دارویی، می‌تواند به حفظ منابع آب و خاک کم کند.
ماهنامه دام و کشت و صنعت- شماره ۲۴۰ - ۱۳۹۹
 

مدیر سایت
info@iranagrimagazine.com

به این مطلب امتیاز دهید:

کارشناسان ما در مورد مشکلات تولید محصولات، که نمی‌توانید برای آن جوابی پیدا کنید؛ می‌توانند به شما کمک کنند

info@iranAgriMagazine.com
arrow