صنعت دام و طیور و آبزیان
ارتقای‭ ‬ژنتیكی‭ ‬دام‭ ‬سبك‭ ‬بومی

مطلعی‭ ‬بر‭ ‬معرفی‭ ‬گوسفندان‭ ‬دومنظوره‭ ‬گوشتی‭-‬شیری‭ ‬دوقلوزا
الزامی‭ ‬برای‭ ‬سامانه‌های‭ ‬صنعتی‭ ‬غیرمتكی‭ ‬به‭ ‬مرتع
گزینه‌ای‭ ‬برای‭ ‬ارتقای‭ ‬ژنتیكی‭ ‬دام‭ ‬سبك‭ ‬بومی

نیما‭ ‬سیاح‭- ‬شركت‭ ‬توسعه‭ ‬كشت‭ ‬و‭ ‬صنعت‭ ‬آوین‭ ‬ژن

در‭ ‬ادامه‭ ‬مقاله‭ ‬منتشر‭ ‬شده‭ ‬در‭ ‬شماره‭ ‬192‭ ‬فروردین‭ ‬ماه‭ ‬1395ماهنامه‭ ‬دام‭ ‬و‭ ‬كشت‭ ‬و‭ ‬صنعت،‭ ‬برگرفته‭ ‬از‭ ‬كتاب‭ ‬‮«‬بهبود‭ ‬تولیدات‭ ‬بز‭ ‬در‭ ‬مناطق‭ ‬گرمسیر‭-‬كتابچه‌ای‭ ‬برای‭ ‬فعالین‭ ‬توسعه‮»‬‭ ‬نوشته‭ ‬كریستی‭ ‬پیكاك،‭ ‬اشاره‭ ‬می‌رود‭ ‬كه‭ ‬آمیخته‌گری‭ ‬و‭ ‬استفاده‭ ‬از‭ ‬دام‌های‭ ‬اصلاح‭ ‬شده‭ ‬پربهره‭ ‬می‌بایست‭ ‬تنها‭ ‬در‭ ‬مناطقی‭ ‬بكار‭ ‬گرفته‭ ‬شود‭ ‬كه‭ ‬سطح‭ ‬مدیریت،‭ ‬برای‭ ‬استفاده‭ ‬از‭ ‬پتانسیل‭ ‬افزوده‭ ‬و‭ ‬حفظ‭ ‬سلامت‭ ‬این‭ ‬حیوانات‭ ‬نسبتا‭ ‬حساس،‭ ‬به‭ ‬میزان‭ ‬مناسبی‭ ‬ارتقا‭ ‬یافته‭ ‬باشد‭. ‬بنابراین‭ ‬وجود‭ ‬ارتباط‭ ‬و‭ ‬اتصال‭ ‬مناسبی‭ ‬میان‭ ‬برنامه‌‌های‭ ‬اصلاح‭ ‬نژادی‭ ‬و‭ ‬پروژه‌های‭ ‬ترویجی‭ ‬برای‭ ‬بهبود‭ ‬مدیریت،‭ ‬الزامی‭ ‬است‭.‬
سطح‭ ‬ملی
سازمان‌های‭ ‬دولتی‭ ‬می‌بایست‭ ‬در‭ ‬عین‭ ‬عمل‭ ‬به‭ ‬مسئولیت‭ ‬حفظ‭ ‬تنوع‭ ‬ژنتیكی‭ ‬برای‭ ‬آینده،‭ ‬همواره‭ ‬در‭ ‬جهت‭ ‬ارتقای‭ ‬پتانسیل‭ ‬ژنتیكی‭ ‬جمعیت‭ ‬دامی‭ ‬تلاش‭ ‬كنند‭ ‬تا‭ ‬بدین‌وسیله‭ ‬سطح‭ ‬معیشت‭ ‬و‭ ‬كیفیت‭ ‬زندگی‭ ‬مردم‭ ‬وابسته‭ ‬حفظ‭ ‬و‭ ‬به‭ ‬تامین‭ ‬امنیت‭ ‬غذایی‭ ‬كشور‭ ‬كمك‭ ‬شود‭.‬
در‭ ‬برنامه‌های‭ ‬اصلاح‭ ‬نژادی‭ ‬كه‭ ‬در‭ ‬كنار‭ ‬روش‭ ‬انتخاب‭ ‬درون‭ ‬تیره‌ای‭ ‬و‭ ‬به‌منظور‭ ‬تسریع‭ ‬پیشرفت‭ ‬ژنتیكی‭ ‬از‭ ‬آمیخته‌گری‭ ‬بین‭ ‬نژادی‭ ‬نیز‭ ‬بهره‭ ‬گرفته‭ ‬می‌شود،‭ ‬زمانی‭ ‬كه‭ ‬حیوانات‭ ‬مورد‭ ‬آمیزش‭ ‬به‭ ‬لحاظ‭ ‬ژنتیكی‭ ‬از‭ ‬یكدیگر‭ ‬دور‭ ‬باشند،‭ ‬ممكن‭ ‬است‭ ‬پدیده‌‌ای‭ ‬به‭ ‬نام‭ ‬هتروزیس‭ ‬بروز‭ ‬نماید‭. ‬هتروزیس‭ ‬می‌تواند‭ ‬اثرات‭ ‬مثبت‭ ‬و‭ ‬یا‭ ‬منفی‭ ‬ایجاد‭ ‬نماید‭. ‬هتروزیس‭ ‬مثبت‭ ‬به‭ ‬حالتی‭ ‬اطلاق‭ ‬می‌شود‭ ‬كه‭ ‬بر‭ ‬اثر‭ ‬بروز‭ ‬هیبرید‭ ‬ویگور‭ ‬یا‭ ‬‮«‬توان‭ ‬آمیخته‮»‬،‭ ‬عملكرد‭ ‬نتاج‭ ‬از‭ ‬متوسط‭ ‬عملكرد‭ ‬والدین،‭ ‬در‭ ‬مورد‭ ‬یك‭ ‬صفت‭ ‬خاص،‭ ‬اندكی‭ ‬بهتر‭ ‬باشد‭.‬ این‭ ‬خصوصیت‭ ‬ژنتیكی‭ ‬در‭ ‬عملیات‭ ‬اصلاح‌نژادی‭ ‬بسیار‭ ‬مفید‭ ‬اما‭ ‬حفظ‭ ‬آن‭ ‬دشوار‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬زمانی‭ ‬كه‭ ‬حیوانات‭ ‬آمیخته- اصطلاحا‭ ‬نسل‌های‭ ‬‮«‬اف‮»‬‭- ‬به‭ ‬آمیزش‭ ‬با‭ ‬یكدیگر‭ ‬ادامه‭ ‬می‌دهند،‭ ‬با‭ ‬افت‭ ‬تفاوت‭ ‬ژنتیكی،‭ ‬میزانی‭ ‬از‭ ‬توان‭ ‬هیبریدی‭ ‬نیز‭ ‬در‭ ‬‮«‬نسل‭ ‬اف‭ ‬2‮»‬‭ ‬از‭ ‬بین‭ ‬خواهد‭ ‬رفت - اما‭ ‬نبایست‭ ‬فراموش‭ ‬كرد‭ ‬كه‭ ‬با‭ ‬از‭ ‬بین‭ ‬رفتن‭ ‬توان‭ ‬آمیخته،‭ ‬آنچه‭ ‬از‭ ‬ارتقای‭ ‬میانگین‭ ‬عملكرد‭ ‬آمیخته‌ها‭ ‬حاصل‭ ‬شده‭ ‬از‭ ‬میان‭ ‬نخواهد‭ ‬رفت‭- ‬ برای‭ ‬مثال‭ ‬در‭ ‬تلاقی‭ ‬دامی‭ ‬با‭ ‬پتانسیل‭ ‬تولید‭ ‬1‭ ‬كیلوگرم‭ ‬شیر‭ ‬در‭ ‬روز‭ ‬و‭ ‬دام‭ ‬اصلاح‌كننده‭ ‬دیگری‭ ‬با‭ ‬تولید‭ ‬3‭ ‬كیلوگرم‭ ‬شیر‭ ‬در‭ ‬روز،‭ ‬انتظار‭ ‬داریم‭ ‬نتاج‭ ‬فاقد‭ ‬اثر‭ ‬هتروزیس‭ ‬به‌طور‭ ‬متوسط‭ ‬2‭ ‬كیلو‭ ‬و‭ ‬فرزندان‭ ‬واجد‭ ‬هیبرید‭ ‬ویگور‭ ‬یا‭ ‬توان‭ ‬آمیخته‭ ‬اندكی‭ ‬بیش‭ ‬از‭ ‬متوسط‭ ‬والدین‭ ‬و‭ ‬برای‭ ‬مثال‭ ‬2/2‭ ‬كیلوگرم‭ ‬شیر‭ ‬در‭ ‬روز‭ ‬تولید‭ ‬كنند‭. ‬بروز‭ ‬ویگور‭ ‬سبب‭ ‬افزایش‭ ‬200‭ ‬گرمی‭ ‬شیر‭ ‬روزانه‭ ‬خواهد‭ ‬شد‭ ‬در‭ ‬حالی‌كه‭ ‬میزان‭ ‬تولید‭ ‬در‭ ‬آمیخته‌های‭ ‬فاقد‭ ‬اثر‭ ‬هتروزیس‭ ‬كماكان‭ ‬نسبت‭ ‬به‭ ‬دام‭ ‬پایه‭ ‬كم‭ ‬تولید‭ ‬100‭ ‬درصد‭ ‬افزایش‭ ‬داشته‭ ‬و‭ ‬از‭ ‬یك‭ ‬كیلوگرم‭ ‬به‭ ‬2‭ ‬كیلوگرم‭ ‬ارتقا‭ ‬یافته‭ ‬است‭-‬هدف‭ ‬حصول‭ ‬پیشرفت‭ ‬ژنتیكی‭ ‬100‭ ‬درصدی‭ ‬بوده‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬بروز‭ ‬یا‭ ‬عدم‭ ‬بروز‭ ‬اندك‭ ‬هتروزیس‭ ‬نكته‭ ‬فرعی‭ ‬است‭ ‬‭ ‬.
ضرورت‭ ‬اصلاح‭ ‬روش‌های‭ ‬ناكارآمد
تولید‭ ‬پیوسته‭ ‬نسل‭ ‬اف‭ ‬آمیخته‭ ‬را‭ ‬آمیخته‭ ‬پایانی- ترمینال ‬كراس‭- ‬می‌نامند‭ ‬كه‭ ‬طی‭ ‬آن‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬پایان‭ ‬برنامه‭ ‬آمیخته‌گری‭ ‬كلیه‭ ‬دام‌های‭ ‬نر‭ ‬و‭ ‬ماده‭ ‬متولد‭ ‬شده‭ ‬برای‭ ‬تولید‭ ‬گوشت‭ ‬كشتار‭ ‬می‌شوند‭. ‬این‭ ‬شیوه‭ ‬روشی‭ ‬ناكارآمد‭ ‬و‭ ‬گران‭ ‬قیمت‭ ‬برای‭ ‬افزایش‭ ‬تولید‭ ‬گوشت‭ ‬در‭ ‬كشورهای‭ ‬گرم‭ ‬و‭ ‬خشك‭ ‬و‭ ‬بعضا‭ ‬در‭ ‬كشورهای‭ ‬پربارش‭ ‬محسوب‭ ‬می‌شود‭- ‬این‭ ‬تكنیك‭ ‬به‭ ‬شكل‭ ‬گسترده‌ای‭ ‬توسط‭ ‬برخی‭ ‬از‭ ‬برنامه‌های‭ ‬ترویجی‭ ‬در‭ ‬ایران‭ ‬تبلیغ‭ ‬شده‭ ‬است‭ ‬و‭ ‬به‭ ‬نظر‭ ‬می‌رسد‭ ‬به‭ ‬جهت‭ ‬دشواری‭ ‬دسترسی‭ ‬به‭ ‬نژادهای‭ ‬متعدد‭ ‬لازم،‭ ‬پیچیدگی‭ ‬اجرا‭ ‬برای‭ ‬دامداران‭ ‬و‭ ‬همچنین‭ ‬هزینه‌های‭ ‬عملیاتی‭ ‬بالا‭ ‬برای‭ ‬تكنیك‌های‭ ‬تولید‭ ‬مثلی،‭ ‬با‭ ‬موفقیت‭ ‬و‭ ‬برون‭ ‬ده‭ ‬كافی‭ ‬همراه‭ ‬نباشد-.‬
آمیزش‭ ‬تناوبی‭ ‬نژاد‭ ‬بومی‭ ‬و‭ ‬نژاد‭ ‬بهبود‭ ‬یافته‭ ‬را‭ ‬تلاقی‭ ‬متقاطع‭ ‬یا‭ ‬ضربدری‭-‬كریس‭-‬كراس‭ - ‬می‌نامند‭. ‬نژاد‭ ‬بومی‭ ‬در‭ ‬ابتدا‭ ‬با‭ ‬نژاد‭ ‬بهبود‭ ‬دهنده‭ ‬و‭ ‬سپس‭ ‬نتاج‭ ‬مجددا‭ ‬با‭ ‬نژاد‭ ‬بومی‭ ‬آمیزش‭ ‬داده‭ ‬می‌شود‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬یك‭ ‬موازنه،‭ ‬همواره‭ ‬دو‭ ‬سوم‭ ‬هتروزیس‭ ‬نسل‭ ‬اف‭ ‬حفظ‭ ‬خواهد‭ ‬شد‭. ‬روشی‭ ‬منعطف‭ ‬كه‭ ‬مستلزم‭ ‬حضور‭ ‬هر‭ ‬دو‭ ‬نژاد‭ ‬بومی‭ ‬و‭ ‬نژاد‭ ‬بهبود‭ ‬دهنده‭ ‬و‭ ‬استفاده‭ ‬درست‭ ‬از‭ ‬آنان‭ ‬می‌باشد‭.‬
نژاد‭ ‬بومی‭ ‬x‭ ‬نژاد‭ ‬بهبود‭ ‬دهنده
اف‭ ‬1‭ ‬x‭ ‬نژاد‭ ‬بومی
اف‭ ‬2‭ ‬x‭ ‬نژاد‭ ‬بهبود‭ ‬دهنده
سنتز‭ ‬نژاد‭ ‬یا‭ ‬تولید‭ ‬یك‭ ‬نژاد‭ ‬تركیبی‭ ‬با‭ ‬استفاده‭ ‬از‭ ‬تلاقی‭ ‬متقابل‭ ‬چندین‭ ‬نژاد‭ ‬و‭ ‬انتخاب‌گری‭ ‬شدید‭ ‬بر‭ ‬نتاج‭ ‬حاصله‭ ‬ممكن‭ ‬است‭ ‬قابل‭ ‬دستیابی‭ ‬باشد‭. ‬رهیافتی‭ ‬پیچیده‭ ‬در‭ ‬روش‌های‭ ‬بهبود‭ ‬نژادی‭ ‬است‭ ‬كه‭ ‬به‭ ‬مدیریت‭ ‬مناسب‭ ‬در‭ ‬طی‭ ‬بازه‭ ‬زمانی‭ ‬طولانی‭ ‬مدت‭ ‬نیاز‭ ‬دارد‭. ‬كشورهای‭ ‬محدودی‭ ‬در‭ ‬مناطق‭ ‬گرم‭ ‬و‭ ‬خشك‭ ‬سیاستگذاری‭ ‬پیوسته‭ ‬و‭ ‬منابع‭ ‬مادی‭ ‬و‭ ‬علمی‭ ‬لازم‭ ‬برای‭ ‬ایجاد‭ ‬نژادهای‭ ‬جدید‭ ‬را‭ ‬دارا‭ ‬هستند - توصیه‭ ‬شده‭ ‬است‭ ‬كشورهای‭ ‬در‭ ‬حال‭ ‬توسعه‭ ‬حتی‭ ‬الامكان‭ ‬با‭ ‬اجتناب‭ ‬از‭ ‬صرف‭ ‬هزینه‌های‭ ‬مادی‭ ‬و‭ ‬معنوی‭ ‬هنگفت‭ ‬در‭ ‬مسیر‭ ‬تحقیقات‭ ‬و‭ ‬آزمون‭ ‬و‭ ‬خطاهای‭ ‬لازم‭ ‬برای‭ ‬تولید‭ ‬نژادهای‭ ‬جدید،‭ ‬در‭ ‬بررسی‭ ‬و‭ ‬تدقیق‭ ‬بر‭ ‬شرایط‭ ‬اقلیمی‭-‬اقتصادی‭ ‬منطقه‭ ‬نسبت‭ ‬به‭ ‬انتخاب‭ ‬و‭ ‬استفاده‭ ‬از‭ ‬نژادهای‭ ‬اصلاح‭ ‬شده‭ ‬جهانی‭ ‬مناسب‭ ‬در‭ ‬برنامه‌های‭ ‬اصلاح‭ ‬نژادی‭ ‬خود‭ ‬اقدام‭ ‬كنند-.
ارتقای‭ ‬ژنتیكی‭ ‬یا‭ ‬روش‭ ‬آپ‭ ‬گِرِیدینگ
شاید‭ ‬عملی‌ترین‭ ‬رهیافت‭ ‬برای‭ ‬استفاده‭ ‬از‭ ‬آمیخته‌گری‭ ‬در‭ ‬مناطق‭ ‬گرم‭ ‬و‭ ‬خشك،‭ ‬تاكید‭ ‬كمتر‭ ‬بر‭ ‬حفظ‭ ‬سطوح‭ ‬هتروزیس‭ ‬و‭ ‬استوار‭ ‬ساختن‭ ‬استراتژی‭ ‬بهبود‭ ‬نژادی‭ ‬بر‭ ‬اثرات‭ ‬افزایشی‭ ‬یك‭ ‬نژاد‭ ‬بر‭ ‬نژاد‭ ‬دیگر‭ ‬باشد‭. ‬ارتقای‭ ‬ژنتیكی،‭ ‬بهبود‭ ‬تدریجی‭ ‬عملكرد‭ ‬در‭ ‬اثر‭ ‬آمیزش‌های‭ ‬مكرر‭ ‬نژاد‭ ‬بومی‭ ‬با‭ ‬یك‭ ‬نر‭ ‬بهبود‭ ‬دهنده‭ ‬است‭. ‬اصل‭ ‬پذیرفته‭ ‬شده‭ ‬آنست‭ ‬كه‭ ‬پس‭ ‬از‭ ‬چهار‭ ‬آمیزش‭ ‬در‭ ‬نژاد‭ ‬بومی،‭ ‬حیوانات‭ ‬آمیخته‭ ‬خود‭ ‬عضوی‭ ‬از‭ ‬نژاد‭ ‬بهبود‭ ‬دهنده‭ ‬خالص‭ ‬تلقی‭ ‬خواهند‭ ‬شد‭.‬
اما‭ ‬ارتقای‭ ‬ژنتیكی‭ ‬نژادهای‭ ‬بومی‭ ‬تا‭ ‬نزدیك‭ ‬به‭ ‬100‭ ‬درصد‭ ‬نژادهای‭ ‬بهبود‭ ‬یافته‭ ‬مطلوب‭ ‬نبوده‭ ‬و‭ ‬غالبا‭ ‬ترجیح‭ ‬بر‭ ‬آن‭ ‬است‭ ‬كه‭ ‬در‭ ‬مرحله‌ای‭ ‬از‭ ‬روند‭ ‬ارتقا‭ ‬ژنتیكی،‭ ‬آمیخته‌گری‭ ‬متوقف‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬یك‭ ‬نسبت‭ ‬مناسب،‭ ‬تثبیت‭ ‬صورت‭ ‬گیرد‭. ‬این‭ ‬نقطه‭ ‬ممكن‭ ‬است‭ ‬در‭ ‬نسبت‭ ‬تقریبی‭ ‬37،‭ ‬50‭ ‬و‭ ‬یا‭ ‬75‭ ‬درصد‭ ‬از‭ ‬سطح‭ ‬خونی‭ ‬نژاد‭ ‬بهبوددهنده‭ ‬بدست‭ ‬آید‭.‬ پس‭ ‬از‭ ‬تثبیت‭ ‬سطح‭ ‬خونی،‭ ‬نرها‭ ‬تكثیر‭ ‬و‭ ‬توزیع‭ ‬می‌گردند‭. ‬این‭ ‬روش‭ ‬سهولت‭ ‬اجرایی‭ ‬مناسبی‭ ‬داشته‭ ‬و‭ ‬ارتقای‭ ‬سطح‭ ‬مدیریت‭ ‬همگام‭ ‬با‭ ‬روند‭ ‬بهبود‭ ‬ژنتیكی‭ ‬امكان‌پذیر‭ ‬خواهد‭ ‬بود‭.‬
انتخاب‭ ‬دام‭ ‬بهبود‭ ‬دهنده‭ ‬مناسب‭ ‬برای‭ ‬روش‭ ‬آپ‭ ‬گِرِیدینگ
نظر‭ ‬به‭ ‬استفاده‭ ‬از‭ ‬تنها‭ ‬یك‭ ‬نژاد‭ ‬بهبود‭ ‬دهنده‭ ‬در‭ ‬روش‭ ‬ارتقا،‭ ‬وجود‭ ‬مجموعه‌ای‭ ‬از‭ ‬صفات‭ ‬مطلوب‭ ‬اقتصادی‭ ‬در‭ ‬نژاد‭ ‬مورد‭ ‬بررسی‭ ‬ضروری‭ ‬است‭. ‬برای‭ ‬انتخاب‭ ‬این‭ ‬دام‭ ‬وجود‭ ‬سازگاری‭ ‬محیطی‭ ‬اگرچه‭ ‬حیاتی‭ ‬نیست،‭ ‬زیرا‭ ‬صفت‭ ‬تطبیق‌پذیری‭ ‬از‭ ‬طریق‭ ‬دام‭ ‬بومی‭ ‬پایه‭ ‬قابل‭ ‬حصول‭ ‬است،‭ ‬اما‭ ‬با‭ ‬این‭ ‬وجود‭ ‬مقاومت‭ ‬نسبی‭ ‬در‭ ‬دام‭ ‬بهبود‭ ‬دهنده‭ ‬به‭ ‬عنوان‭ ‬یك‭ ‬حسن‭ ‬در‭ ‬نظر‭ ‬گرفته‭ ‬می‌شود‭.‬ وزن‌آوری‭ ‬روزانه‭ ‬بالا،‭ ‬تركیب‭ ‬گوشت‭ ‬و‭ ‬چربی‭ ‬مطلوب‭ ‬لاشه،‭ ‬نرخ‭ ‬دوقلوزایی‭ ‬60‭ ‬الی‭ ‬100‭ ‬درصد،‭ ‬باروری‭ ‬غیر‭ ‬فصلی،‭ ‬سن‭ ‬بلوغ‭ ‬پایین‭ ‬همه‭ ‬از‭ ‬نكاتی‭ ‬است‭ ‬كه‭ ‬می‌تواند‭ ‬به‭ ‬افزایش‭ ‬راندمان‭ ‬اقتصادی‭ ‬كمك‭ ‬كند‭.‬
نكته‭ ‬بسیار‭ ‬حایز‭ ‬اهمیت‭ ‬آنست‭ ‬كه‭ ‬جمیع‭ ‬ویژگی‌های‭ ‬مزبور‭ ‬شرط‭ ‬لازم‭ ‬برای‭ ‬انتخاب‭ ‬دام‌های‭ ‬اصلاح‌كننده‭ ‬در‭ ‬سیستم‭ ‬بسته‭ ‬می‌باشد‭ ‬اما‭ ‬به‭ ‬هیچ‭ ‬روی‭ ‬كفایت‭ ‬لازم‭ ‬برای‭ ‬تامین‭ ‬هزینه‌های‭ ‬سربار‭ ‬سرمایه‌گذاری‭ ‬ثابت،‭ ‬تامین‭ ‬نیروی‭ ‬انسانی‭ ‬و‭ ‬علوفه‭ ‬بهادار‭ ‬مورد‭ ‬نیاز‭ ‬در‭ ‬سامانه‌های‭ ‬صنعتی‭ ‬را‭ ‬نخواهد‭ ‬داشت‭. ‬دام‌های‭ ‬گوشتی‭ ‬دوقلوزا‭ ‬تنها‭ ‬در‭ ‬سامانه‌های‭ ‬مزرعه‌ای‭ ‬و‭ ‬چراگاهی‭ ‬اقتصاد‭ ‬پایداری‭ ‬را‭ ‬فرآهم‭ ‬می‌آورند‭ ‬و‭ ‬پرورش‭ ‬آن‌ها‭ ‬محدود‭ ‬به‭ ‬كشورهای‭ ‬پربارش‭ ‬و‭ ‬یا‭ ‬مجتمع‌های‭ ‬كشاورزی‭و ‬ دامپروری- در‭ ‬برنامه‌های‭ ‬چرخشی‭ ‬كاشت‭ ‬و‭ ‬چرای‭ ‬دام‭- ‬می‌باشد‭.‬
در‭ ‬سامانه‌های‭ ‬مرتعی‭ ‬نیز‭ ‬افزایش‭ ‬دوقلوزایی‭ ‬بدون‭ ‬در‭ ‬نظر‭ ‬گرفتن‭ ‬ظرفیت‭ ‬تولید‭ ‬شیر‭ ‬دام‭ ‬موفق‭ ‬نخواهد‭ ‬بود‭ ‬و‭ ‬نه‭ ‬تنها‭ ‬شیر‭ ‬كافی‭ ‬برای‭ ‬پرورش‭ ‬دو‭ ‬بره‭ ‬توسط‭ ‬مادر‭ ‬حاصل‭ ‬نمی‌شود،‭ ‬بلكه‭ ‬امكان‭ ‬استفاده‭ ‬از‭ ‬فعالیت‭ ‬زنان‭ ‬خانوار‭ ‬در‭ ‬ایجاد‭ ‬ارزش‭ ‬افزوده‭ ‬با‭ ‬استفاده‭ ‬از‭ ‬فرآوری‭ ‬شیر‭ ‬نیز‭ ‬فراهم‭ ‬نمی‌آید‭. ‬تولید‭ ‬مشتقات‭ ‬لبنی‭ ‬توسط‭ ‬زنان‭ ‬عشایر‭ ‬و‭ ‬خانواده‌های‭ ‬روستایی‭ ‬ابزاری‭ ‬بی‌بدیل‭ ‬در‭ ‬ایجاد‭ ‬اشتغال‭ ‬پایدار‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬نظامات‭ ‬اجتماعی‭ ‬می‌باشد‭.‬
از‭ ‬طرفی‭ ‬در‭ ‬الگوهای‭ ‬صنعتی‭ ‬پرورش‭ ‬گوسفند‭ ‬در‭ ‬كشورهای‭ ‬توسعه‭ ‬یافته،‭ ‬تولید‭ ‬گوشت‭ ‬از‭ ‬گوسفندان‭ ‬اصلاح‭ ‬شده‭ ‬دوقلوزا‭ ‬تنها‭ ‬40‭ ‬درصد‭ ‬از‭ ‬سودآوری‭ ‬كسب‭ ‬و‭ ‬كار‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬همراه‭ ‬دارد‭ ‬و‭ ‬افزودن‭ ‬قابلیت‭ ‬تولید‭ ‬شیر‭ ‬با‭ ‬ارزش‭ ‬گوسفند‭ ‬در‭ ‬برنامه‌های‭ ‬اصلاح‭ ‬نژادی‭ ‬توانسته‭ ‬است‭ ‬سودآوری‭ ‬این‭ ‬مجموعه‌ها‭ ‬را‭ ‬به‭ ‬بیش‭ ‬از‭ ‬دو‭ ‬برابر‭ ‬افزایش‭ ‬دهد‭.‬ تنها‭ ‬دو‭ ‬نژاد‭ ‬گوسفند‭ ‬دومنظوره‭ ‬گوشتی‭-‬شیری‭ ‬عمده‭ ‬در‭ ‬بعد‭ ‬كلان‭ ‬صنعتی‭ ‬و‭ ‬بین‌المللی‭ ‬در‭ ‬كشورهای‭ ‬توسعه‭ ‬یافته‭ ‬پرورش‭ ‬می‌یابد‭. ‬نژاد‭ ‬گوسفند‭ ‬لاكن‭ ‬و‭ ‬گوسفند‭ ‬آصف‭ ‬از‭ ‬پرجمعیت‌ترین‭ ‬نژادهای‭ ‬مورد‭ ‬استفاده‭ ‬در‭ ‬سیستم‌های‭ ‬صنعتی‭ ‬در‭ ‬تعداد‭ ‬زیادی‭ ‬از‭ ‬كشورهای‭ ‬اروپایی‭ ‬هستند‭.‬
گوسفند‭ ‬دو‭ ‬منظوره‭ ‬گوشتی‭-‬شیری‭ ‬آصف
طی‭ ‬آمیخته‌گری‭ ‬صورت‭ ‬گرفته‭ ‬میان‭ ‬گوسفند‭ ‬آواسی‭ ‬و‭ ‬گوسفند‭ ‬ایستفریزيَن‭ ‬آلمان- پُر شیرترین‭ ‬گوسفند‭ ‬جهان‭- ‬بین‭ ‬سال‌های‭ ‬1950‭ ‬تا‭ ‬1960‭ ‬نژاد‭ ‬تثبیت‭ ‬شده‭ ‬جدیدی‭ ‬به‭ ‬نام‭ ‬آصف‭ ‬بوجود‭ ‬آمد‭. ‬این‭ ‬نژاد‭ ‬از‭ ‬نظر‭ ‬تركیب‭ ‬ژنتیكی‭ ‬به‭ ‬نسبت‭ ‬5 / 62‭ ‬درصد‭ ‬از‭ ‬ژنتیك‭ ‬گوسفند‭ ‬آواسی‭ ‬و‭ ‬5 / 37‭ ‬درصد‭ ‬ژنتیك‭ ‬گوسفند‭ ‬ایستفریزيَن‭ ‬بهره‭ ‬می‌برد‭. ‬ درصد‭ ‬دوقلوزایی‭ ‬در‭ ‬گوسفند‭ ‬آصف‭ ‬تا‭ ‬70‭ ‬درصد‭ ‬و‭ ‬دوره‭ ‬ناباروری‭ ‬سالانه‭ -‬آنستروس‭- ‬كوتاه‭ ‬شده‭ ‬و‭ ‬تولید‭ ‬مثل‭ ‬نسبتا‭ ‬غیرفصلی‭ ‬دارد‭. ‬نرخ‭ ‬افزایش‭ ‬وزن‭ ‬متوسط‭ ‬روزانه‭ ‬بره‌های‭ ‬نر‭ ‬در‭ ‬دوره‭ ‬پروار‭ ‬400‭ ‬گرم‭ ‬می‌باشد‭.‬
این‭ ‬حیوان‭ ‬به‭ ‬جهت‭ ‬فنوتیپ‭ ‬نیم‭ ‬دنبه‭ ‬و‭ ‬به‭ ‬جهت‭ ‬تركیب‭ ‬لاشه‭ ‬بسیار‭ ‬مطلوب‭ ‬و‭ ‬از‭ ‬نظر‭ ‬طعم‭ ‬با‭ ‬ذایقه‭ ‬مردم‭ ‬منطقه‭ ‬خاورمیانه‭ ‬تطابق‭ ‬دارد‭. ‬در‭ ‬برنامه‌های‭ ‬تولید‭ ‬تسریع‭ ‬شده،‭ ‬هر‭ ‬میش‭ ‬آصف‭ ‬به‭ ‬طور‭ ‬متوسط‭ ‬تا‭ ‬5/2‭ ‬بره‭ ‬و‭ ‬500‭ ‬لیتر‭ ‬شیر‭ ‬در‭ ‬سال-2‭ ‬كیلوگرم‭ ‬در‭ ‬روز‭- ‬تولید‭ ‬می‌كند‭. ‬بهای‭ ‬هر‭ ‬كیلو‭ ‬شیر‭ ‬گوسفند‭ ‬بسته‭ ‬به‭ ‬منطقه‭ ‬حدودا‭ ‬4‭ ‬برابر‭ ‬شیر‭ ‬گاو‭ ‬قیمت‌گذاری‭ ‬شده‭ ‬و‭ ‬در‭ ‬فرهنگ‭ ‬مصرف‭ ‬بازار‭ ‬منطقه‭ ‬بسیار‭ ‬مقبول‭ ‬می‌باشد‭.‬
علیرغم‭ ‬نكات‭ ‬مهم‭ ‬مذكور‭ ‬مبنی‭ ‬بر‭ ‬پتانسیل‭ ‬استثنایی‭ ‬این‭ ‬حیوانات‭ ‬به‌عنوان‭ ‬بهبود‭ ‬دهنده‭ ‬صفات‭ ‬تولید‭ ‬گوشت‭ ‬و‭ ‬شیر،‭ ‬از‭ ‬آنجایی‭ ‬كه‭ ‬در‭ ‬تركیب‭ ‬ژنتیكی‭ ‬نژاد‭ ‬آصف‭ ‬بیش‭ ‬از‭ ‬نیمی‭ ‬از‭ ‬ژنتیك‭ ‬گوسفند‭ ‬آواسی‭ ‬وجود‭ ‬دارد،‭ ‬به‭ ‬نظر‭ ‬می‌رسد‭ ‬سازگاری‭ ‬این‭ ‬نژاد‭ ‬با‭ ‬اقلیم‭ ‬منطقه‭ ‬گرم‭ ‬و‭ ‬خشك،‭ ‬مقاومت‭ ‬نسبی‭ ‬به‭ ‬بیماری‌های‭ ‬بومی‭ ‬و‭ ‬قدرت‭ ‬چرای‭ ‬مناسب،‭ ‬اثر‭ ‬شایانی‭ ‬در‭ ‬فعالیت‌های‭ ‬اصلاح‭ ‬نژادی‭ ‬دام‭ ‬سبك‭ ‬كشور‭ ‬داشته‭ ‬باشند‭.‬ در‭ ‬همكاری‭ ‬با‭ ‬مركز‭ ‬اصلاح‭ ‬نژاد‭ ‬و‭ ‬بهبود‭ ‬تولیدات‭ ‬دام‭ ‬كشور‭ ‬و‭ ‬وزارت‭ ‬جهاد‭ ‬كشاورزی،‭ ‬پس‭ ‬از‭ ‬6‭ ‬سال‭ ‬تحقیقات‭ ‬و‭ ‬تلاش‭ ‬برای‭ ‬تامین‭ ‬و‭ ‬ورود‭ ‬این‭ ‬نژاد‭ ‬باارزش،‭ ‬شركت‭ ‬توسعه‭ ‬كشت‭ ‬و‭ ‬صنعت‭ ‬آوین‭ ‬ژن‭ ‬موفق‭ ‬شد‭ ‬اولین‭ ‬گله‭ ‬هسته‭ ‬مولد‭ ‬این‭ ‬نژاد‭ ‬را‭ ‬از‭ ‬مبدا‭ ‬اروپا‭ ‬به‭ ‬ایران‭ ‬وارد‭ ‬كند‭ ‬تا‭ ‬تولید‭ ‬بره‌های‭ ‬نر‭ ‬این‭ ‬نژاد‭ ‬برای‭ ‬برنامه‌های‭ ‬توزیع‭ ‬در‭ ‬سال‭ ‬آتی‭ ‬میسر‭ ‬گردد‭. ‬
قطع‭ ‬دم‭ ‬و‭ ‬دنبه‭ ‬
قاطبه‭ ‬تیره‌های‭ ‬بومی‭ ‬گوسفند‭ ‬ایران‭ ‬واجد‭ ‬دنبه‭ ‬بوده‭ ‬كه‭ ‬یكی‭ ‬از‭ ‬موانع‭ ‬تركیب‭ ‬نژادهای‭ ‬بهبود‭ ‬دهنده‭ ‬با‭ ‬نژادهای‭ ‬بومی‭ ‬را‭ ‬موجب‭ ‬شده‭ ‬است‭. ‬از‭ ‬روش‌های‭ ‬ساده،‭ ‬مقرون‭ ‬به‭ ‬صرفه‭ ‬و‭ ‬دایمی‭ ‬برای‭ ‬ایجاد‭ ‬امكان‭ ‬جفت‌گیری‭ ‬نژادهای‭ ‬بدون‭ ‬دنبه‭ ‬و‭ ‬دنبه‌دار،‭ ‬استفاده‭ ‬از‭ ‬حقله‌های‭ ‬قطع‭ ‬دم‭ ‬و‭ ‬دنبه‭ ‬در‭ ‬ماه‭ ‬نخست‭ ‬تولد‭ ‬بره‌ها‭ ‬است‭.‬ در‭ ‬این‭ ‬شیوه‭ ‬پس‭ ‬از‭ ‬گذشت‭ ‬قریب‭ ‬به‭ ‬یك‭ ‬هفته‭ ‬از‭ ‬قرار‭ ‬دادن‭ ‬كش‭ ‬در‭ ‬انتهای‭ ‬دم،‭ ‬با‭ ‬قطع‭ ‬خونرسانی،‭ ‬دم‭ ‬و‭ ‬دنبه‭ ‬از‭ ‬بدن‭ ‬جدا‭ ‬می‌شود‭. ‬به‭ ‬این‭ ‬روش‭ ‬در‭ ‬زمان‭ ‬بلوغ‭ ‬بره‭ ‬میش‌ها،‭ ‬قوچ‌های‭ ‬بهبود‭ ‬دهنده‭ ‬با‭ ‬نرخ‭ ‬بالاتری‭ ‬موفق‭ ‬به‭ ‬ایجاد‭ ‬آبستنی‭ ‬خواهند‭ ‬شد‭ ‬و‭ ‬آمیخته‌گری‭ ‬به‭ ‬شكل‭ ‬طبیعی‭ ‬و‭ ‬بدون‭ ‬نیاز‭ ‬به‭ ‬همزمان‌سازی‭-‬تلقیح‭ ‬مصنوعی‭ ‬و‭ ‬با‭ ‬كمترین‭ ‬هزینه‭ ‬و‭ ‬پیچیدگی‭ ‬عملیاتی‭ ‬ممكن‭ ‬خواهد‭ ‬بود‭.‬ با‭ ‬بكارگیری‭ ‬این‭ ‬روش‭ ‬در‭ ‬مورد‭ ‬بره‌های‭ ‬متولد‭ ‬سال‭ ‬جاری‭ ‬می‌توان‭ ‬امیدوار‭ ‬بود‭ ‬كه‭ ‬توزیع‭ ‬قوچ‌های‭ ‬گوسفندان‭ ‬دو‭ ‬منظوره‭ ‬آصف‭ ‬و‭ ‬لاكن‭ ‬طی‭ ‬سال‭ ‬98‭ ‬در‭ ‬میان‭ ‬گله‌های‭ ‬بومی‭ ‬با‭ ‬ظرفیت‭ ‬ذاتی‭ ‬مطلوب‭ ‬نظیر‭ ‬نژادهای‭ ‬قزل،‭ ‬مغانی‭ ‬و‭ ‬شال،‭ ‬امكان‭ ‬افزایش‭ ‬تولید‭ ‬شیر‭ ‬و‭ ‬تعداد‭ ‬بره‭ ‬متولد‭ ‬شده‭ ‬در‭ ‬هر‭ ‬زایش‭ ‬در‭ ‬روستاها‭ ‬مقدور‭ ‬شود‭. ‬استفاده‭ ‬از‭ ‬ظرفیت‌های‭ ‬تحقیقاتی‭ ‬و‭ ‬مطالعاتی‭ ‬كشور‭ ‬در‭ ‬خصوص‭ ‬نحوه‭ ‬اجرا،‭ ‬پایش‭ ‬و‭ ‬ارزیابی‭ ‬نتایج‭ ‬برنامه‌های‭ ‬آمیخته‌گری‭ ‬در‭ ‬روش‭ ‬ارتقای‭ ‬ژنتیكی‭ ‬می‌تواند‭ ‬داده‌های‭ ‬ارزشمندی‭ ‬برای‭ ‬جهت‌دهی‭ ‬به‭ ‬این‭ ‬اقدامات‭ ‬در‭ ‬اختیار‭ ‬سازمان‌ها‭ ‬و‭ ‬شركت‌های‭ ‬فعال‭ ‬در‭ ‬این‭ ‬زمینه‭ ‬قرار‭ ‬دهد‭.‬
نشریه دام و کشت و صنعت - شماره  ۲۲۱ - سال ۱۳۹۷

مدیر سایت
info@iranagrimagazine.com

به این مطلب امتیاز دهید:

کارشناسان ما در مورد مشکلات تولید محصولات، که نمی‌توانید برای آن جوابی پیدا کنید؛ می‌توانند به شما کمک کنند

info@iranAgriMagazine.com
arrow