سیاستگذاری کشاورزی
ماه‌های سختی در پیش خواهیم داشت

مهندس کاوه زرگران
رئیس کمیسیون کشاورزی و صنایع غذایی اتاق تهران

ماه‌های سختی در پیش خواهیم داشت!

نویسنده: مهندس محمدعلی منصوریان

زمانی که برای مصاحبه با مهندس کاوه زرگران تماس گرفتم، تصورم این بود همچون دیگر مسئولین، مرا حواله به واحد روابط‌عمومی می‌دهد و با انداختن توپ به زمین بوروکراسی‌های اداری، از انجام مصاحبه به‌نوعی استنکاف می‌کند، اما اینگونه نشد. وی پس از درخواست مصاحبه حضوری شماره تماس گرفت و حدود یک هفته بعد قرار مصاحبه گذاشته شد.
مهندس زرگران؛ عضو نظام مهندسی معدن تهران و دانشجوی دکترای رشته مدیریت، فعال در حوزه صنایع غذایی و غلات و نهاده‌های دامی، مدیرعامل شرکت زرباختر آسیا، رئیس هیأت‌مدیره شرکت توسعه آتی‌تیوا، عضو هیأت‌مدیره و دبیرکل کانون انجمن‌های صنایع غذایی ایران، عضو هیأت نمایندگان اتاق ایران در دوره هفتم و هشتم، عضو هیأت‌رئیسه اتاق مشترک بازرگانی ایران و روسیه، موسس و رئیس اتاق بازرگانی ایران و برزیل، عضو کمیته‌فنی قانونی مواد خوراکی و آشامیدنی وزیر بهداشت، عضو شورای مشورتی تشکل‌های اتاق ایران، عضو هیأت نمایندگان و رئیس کمیسیون کشاورزی و صنایع‌غذایی اتاق تهران است. وی در مسئولیت اخیر خود، خوب درخشیده به‌طوری که امسال «رتبه اول تشکل‌های اقتصادی کشور» به کانون انجمن‌های صنایع غذایی ایران اختصاص‌یافته‌است.
برخی از فعالین، تولیدکنندگان و تجار محصولات کشاورزی و صنایع غذایی، تحریم‌ها را بی‌اثر و یا کم‌اثر می‌دانند؛ آیا موافق این نظریه هستید؟
باید قبول کنیم که تحریم‌ها تأثیرگذار هستند. شاید در حال حاضر این موضوع آنچنان ملموس نباشد اما می‌توانند در ماه‌های آینده شرایط سختی را پیش روی ما قرار دهند. عده‌ای که تحریم‌ها را بر اقتصاد کشور بی‌اثر می‌دانند عموماً شرایط تحریم را با شرایط دوره گذشته تحریم‌ها مقایسه می‌کنند، در حالی که واقعیت چیز دیگری است.  در این دوره قوانین مربوط به پولشویی حاکم بر مبادلات مالی بین‌المللی بسیار دقیق‌تر و سختگیرانه‌تر نسبت به دوره گذشته حاکم است، که دور زدن تحریم‌ها را برای کشورمان بسیار دشوارتر می‌کند. در این فضا نقل و انتقال پول تا کوچکترین مبالغ قابل کنترل و ردگیری است و به همین خاطر تحریم‌های این دوره نسبت به دوره گذشته اثرگذاری بیشتری خواهند داشت.
در همین فضای تنگ تحریم‌ها نیز حفظ روابط تجاری ما با کشورهایی چون چین، روسیه، ترکیه و هند که خریداران اصلی نفت کشورمان هستند و همچنین کشورهای عضو اتحادیه اروپا، می‌تواند ما را در عبور از تحریم‌ها یاری دهد.  در صورتی که مبادلات مالی با این کشورها بتواند با ارزهایی غیر از دلار صورت گیرد می‌توان گفت تحریم‌ها نخواهند توانست کشورمان را با چالش جدی روبه‌رو کند.
وضعیت معافیت محصولات کشاورزی از بازگرداندن ارز حاصل از صادرات به چه نتیجه‌ای رسید؟
با توجه به اینکه این مساله می‌تواند تأثیر مثبتی در توسعه صادرات محصولات کشاورزی به دنبال داشته باشد، پیگیری‌هایی از سوی کمیسیون کشاورزی اتاق بازرگانی تهران و کانون انجمن‌های صنایع غذایی در ارتباط با معافیت محصولات کشاورزی از لزوم بازگرداندن ارز حاصل از صادرات صورت پذیرفت.
گرچه این موضوع در دستور کار کمیسیون اقتصادی مجلس قرار گرفت و موافقت اولیه دکترجهانگیری را به همراه داشت، اما هنوز دستور آن صادر نشده  که برای ما نیز جای سوال دارد.
بسیاری از صادرکنندگان، اصلاح سیاست‌های داخلی و تجهیز ناوگان حمل و نقلی را، پیش از تحریم‌ها، موثر در صادرات عنوان می‌کنند به‌طوری که نبود، کمبود یا کفایت نداشتن کانتینرهای یخچال‌دار شاهد این موضوع است؛ چقدر این موضوع صحت دارد؟
کانتینرهای یخچال‌دار برای صادرات محصولات کشاورزی و غذایی به کشورهای حاشیه خلیج فارس، نقش تعیین‌کننده‌ای ایفا می‌کنند، اما برای صادرات محصولات صادراتی کشاورزی و غذایی ایران به کشور روسیه، که مقصد اصلی عمده این محصولات شهر مسکو است، از تراک استفاده می‌شود. در مقاطعی دولت تلاش کرد کانتینرهای دریایی را در این مسیر فعال کند اما این اقدام به لحاظ زمانی و قیمت تمام‌شده مقرون به صرفه نبود؛ به همین دلیل برای صادرات محصولات کشاورزی و غذایی به کشورهای شمالی مشکلی به لحاظ کمبود کانتینرهای یخچال‌دار وجود ندارد.
اما در مورد کشورهای همسایه جنوبی، در زمان پیک صادراتی و نیاز به استفاده از کانتینرهای یخچال‌دار، با کمبود مواجه هستیم که این موضوع می‌تواند نرخ‌ها را تحت تأثیر قرار دهد، اما این تأثیر به میزانی نیست که مشکل صادرات محصولات کشاورزی و غذایی کشور را به کمبود کانتینرهای یخچال‌دار نسبت دهیم. چالش اصلی صادرات ما فقدان زیرساخت‌های صادراتی مناسب است، به‌طوری که صادرات ما در اغلب حوزه‌ها به‌خصوص محصولات کشاورزی به‌صورت غیرحرفه‌ای انجام می‌شود.
در بین 10 قلم کالای عمده صادراتی (براساس سایت سازمان توسعه تجارت) تنها پسته به‌عنوان محصول کشاورزی قرار دارد درحالی که از بین 10 قلم کالای عمده وارداتی کشور، پنج کالای آن کشاورزی است. چه توجیهی برای نصف بودن ارزش صادرات نسبت به واردات وجود دارد؟
باید توجه داشت که کشور ما کشوری نیمه‌خشک است و میزان بارندگی در ایران شرایط خاص خود را دارد، به‌صورتی که در بخش عمده‌ای از کشور ما امکان کشاورزی به روش دیم وجود ندارد، به همین دلیل اغلب محصولات زراعی باید از کشورهای دیگر تامین شوند. هیچ کشوری در دنیا وجود ندارد که در تامین هیچ کالایی وابستگی نداشته باشد. کشور ما نیز به علت شرایط خاص اقلیمی در  تامین محصولات زراعی کشاورزی وابستگی‌هایی دارد. در حقیقت کشور اقلامی را که در تولید آن‌ها فاقد مزیت است از کشورهای دیگر تامین کند نکته منفی نیست، بلکه اینکه کشوری نتواند از مزیت‌های خدادادی و انحصار خود در تولید برخی محصولات به بهترین شکل بهره ببرد و جایگاه خود را در میان صادرکنندگان جهان حفظ کند منفی است. 
کشور ما به‌عنوان بزرگترین تولیدکننده پسته و زعفران دنیا، نتوانسته است به جایگاه شایسته خود در میان سایر تولیدکنندگان و صادرکنندگان این محصول در جهان دست یابد. بسیاری از محصولات کشاورزی که در حال حاضر و با توجه به شرایط بحرانی منابع آبی در کشور تولید می‌شوند نیز دلایلی استراتژیک را دنبال می‌کنند و به لحاظ اقتصادی تولید این محصولات فاقد توجیه است.
آیا صادرات هندوانه و خیار(آب مجازی) مشمول همین سیاست‌گذاری‌ها است؟
همان‌طور که گفتم برخی از سیاست‌گذاری‌های داخلی باید تصحیح شود که از آن جمله موضوع صادرات آب مجازی است. مساله آب در دنیای امروز از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است و حتی به موضوعی سیاسی مبدل شده که علت اصلی آن گرم شدن کره زمین و تغییرات اقلیمی در کشورهای مختلف دنیاست. کشور ما نیز دوره‌ای از خشکسالی را سپری می‌کند و متاسفانه در سال‌های گذشته برنامه مشخصی برای عبور از این دوران درنظرگرفته نشد به‌طوری که امروز موضوع کمبود آب به یکی از چالش‌های برخی استان‌های کشورمان مبدل شده است. با توجه به این که عمده هدر رفت منابع آبی کشور در بخش کشاورزی اتفاق می‌افتد، دنبال کردن روش‌های گذشته کشت قطعا کشور ما را در آینده نزدیک با بحران جدی رو‌به‌رو خواهد کرد.
در تولید محصولات کشاورزی نیز می‌بایست شرایط آبی کشور درنظر گرفته شود چراکه تولید این محصولات آب‌بر با توجه به شرایط آبی کنونی کشور مقرون به صرفه نیست و صادرات آن‌ها خروج منابع آبی از کشور با بهایی بسیار نازل را به همراه خواهد داشت.  
برخی از محصولات در حالی به کشور(به صورت قانونی و قاچاق) وارد می‌شود که مشابه آن محصول با کیفیت بالاتر در داخل تولید می‌گردد؛ آیا واقعا نمی‌توان جلوی قاچاق محصولات کشاورزی را گرفت یا با وضع تعرفه، از تولیدات داخلی حمایت کرد؟
در مقاطعی شاهد قاچاق برخی محصولات کشاورزی چون برنج به داخل کشور بودیم که علت اصلی آن تعرفه بالای این محصول و اختلاف قیمت بسیار زیاد بین محصولات خارجی و داخلی بود. اما شرایط جدید ارزی و افت ارزش پول ملی کشور سبب شده این شرایط به گونه‌ای دیگر رقم بخورد و دیگر قاچاق این محصولات به داخل کشور فاقد توجیه اقتصادی باشد؛ بلکه بالعکس قاچاق به‌صورت معکوس دارای توجیه اقتصادی است، به این معنی که امروز کالاهایی چون برنج که با ارز دولتی به کشور وارد می‌شوند به خارج از کشور قاچاق می‌شوند.
در مورد تعرفه و نقش آن در حمایت از تولید داخلی می‌توان گفت که اصولاً تعرفه یکی از ابزارهایی است که برای کنترل واردات و حمایت از تولید داخلی در بسیاری از کشورهای جهان مورد استفاده قرار می‌گیرد، اما نباید انتظار داشت این ابزار به تنهایی از تولید داخل حمایت کند. 
در بسیاری از حوزه‌ها تلاش شده تا قیمت تمام شده بالای تولیدات داخلی را با افزایش تعرفه جبران کنند، اما در حقیقت تولیدکننده ایرانی باید کالایی را تولید کند که قدرت رقابت در بازارهای بین‌المللی را داشته باشد چراکه در مورد برخی محصولات زراعی وضع تعرفه بالا سبب تنبل شدن تولیدکنندگان ایرانی و ایجاد حاشیه امن برای آن‌ها شده است. می‌توان گفت غیرواقعی بودن نرخ ارز نیز در ایجاد این شرایط تأثیرگذار بوده است. امروز با واقعی‌تر شدن نرخ ارز، برخی از محصولات کشاورزی، بالاخص محصولات زراعی، توجیه اقتصادی حتی برای صادرات را نیز از دست داده‌اند.

نشریه دام و کشت و صنعت - شماره  ۲۲۰ - سال ۱۳۹۷
 

مدیر سایت
info@iranagrimagazine.com

به این مطلب امتیاز دهید:

کارشناسان ما در مورد مشکلات تولید محصولات، که نمی‌توانید برای آن جوابی پیدا کنید؛ می‌توانند به شما کمک کنند

info@iranAgriMagazine.com
arrow