زراعت و باغبانی و منابع طبیعی
کشت در بسترهای بدون خاک

تا 800 تن در یک هکتار زمین، گوجه برداشت کنید

کشت در بسترهای بدون خاک

مهندس بهمن خاقانی

مهمترین ارجحیت تولید به روش هیدروپونیک علاوه بر امکان کشت در مناطقی که خاک مناسب ندارد یا بحران آب وجود دارد، موضوع عملکرد‌ها در واحد سطح است. اکنون از هر هکتار کشت گوجه فرنگی و یا خیار به ترتیب فوق، قادر شده‌اند تا به عملکرد 800 تن در هکتار گوجه و 400 تن در هکتار خیار در یک دوره کشت در هکتار برسند.

دلیل عمده آن امکان افزایش تراکم کشت در واحد سطح به لحاظ رقابت نداشتن ریشه‌ها برای جذب مواد مغذی است که به اندازه کافی و قابل جذب تمام ریشه‌ها در بستر موجود است و همچنین امکان نگهداری بوته سلامت و قوی به مدت طولانی حتی تا 11-10 ماه و بهره‌برداری مستمر از آن میسر شده است.

اهمیت کشت‌های هیدروپونیک

- در مناطقی که خاک مناسب برای کشت در آن وجود نداشته باشد مانند اراضی کلاس 5 یا 4 که اصلاح آنها هزینه‌بر و غیراقتصادی است و یا در اراضی که سطح آب زیر زمینی بالاست همچنین در جزایری که مرجانی هستند و خاک زراعی در خود ندارند و برای حمل و نقل بسیاری از اقلام مورد نیاز غذایی مشکلاتی وجود دارد، این نوع کشت می‌تواند توجیه داشته باشد.

- در مناطقی که بحران کم‌آبی وجود دارد این روش می‌تواند به دلیل تبخیر بسیار محدود و ذخیره آب حاوی محلول غذائی در خود واحد و استفاده مجدد از آن با افزودن پاره‌ای فاکتورهای غذایی، میزان آب قابل توجهی را صرفه‌جویی کند.

- به دلیل افزایش عملکرد در واحد سطح -تا چند برابر تولید نسبت به سایر واحد‌های گلخانه‌ای یا هوای آزاد- کشت‌های بدون خاک می‌تواند اقتصادی باشند، زیرا که علاوه بر عاری بودن بستر کشت از میسیلیوم بیمارهای قارچی خاکزی و یا نماتد‌ها، و تراکم بالاتر بوته در واحد سطح و بالاخره تغذیه صحیح و به موقع، عملکرد انواع سبزیجات به حداکثر ممکن خود می‌رسد.

- امکان مدیریت و کنترل بیماری‌های برگی که توسط حشرات انتقال می‌یابد، در محیط‌های بسته و گیاه قوی با استفاده از حداقل سموم از دیگر مزایا است.

علاوه بر موارد فوق، سرمایه‌گذاران این روش، ترجیح می‌دهند که از لامپ‌های LED برای طولانی شدن ساعات روز در زمستان و پاییز و یا زنبورهای "بمبل بیز" برای تلقیح پاره‌ای از سبزیجات و تزریق گاز CO2 در فصول سرد که تهویه مقدور نمی‌شود بهره‌گیری کنند.

روش‌های کشت بدون خاک

گرچه استفاده از روش‌های هیدروپونیک برای کشت و بهره‌برداری از بسیاری گیاهان مقدور است اما به دلایل اقتصادی فعلاً در محدوده گلخانه‌ها و برای انواع سبزیجات و یا گیاهان زینتی مورد استفاده قرار می‌گیرد.

روش‌های مختلفی برای رشد گیاهان در بستر غیرخاکی وجود دارد که به چند نمونه از آن در ادامه اشاره می‌شود:

Peat Culture بستر کشت با Peat

Perlite Culture بستر کشت با پرلیت

Sand Culture استفاده از شن‌های ریز

Rock wool Culture استفاده از پشم سنگ

Nft. Vermiculite Culture استفاده از بستر ورمی کلیت  

قابل ذکر است که ارجحیت بستر‌های متفاوت، تنها به دلیل مدت زمان قابلیت ذخیره محلول غذائی مورد نیاز گیاهان است که بدین مناسبت می‌توان از هدر رفتن آب و محلول غذائی موجود در آن جلوگیری نمود. به جای چندین مرحله آبیاری روزانه که برای رشد گیاهان لازم است صرفه جویی قابل توجهی به عمل آورد.

نکته دیگر آن است که معمولاً در اکثر روش‌های فوق الذکر از موادی مانند پرلیت مخلوط با انواع مواد تشکیل‌دهنده بستر‌ها برای نگهداری بیشتر رطوبت استفاده می‌شود، درصد اختلاط بسته به نوع بستر دارد که معمولاً 30% آن می‌تواند پرلیت باشد، تا جذب رطوبت بیشتری را برای تغذیه گیاه فراهم آورد.

نکته مهم دیگر نیز در روش هیدروپونیک، در آن است که محلول مغذی هر نوع گیاه و هم چنین هر نوع بستر بدون تأثیر متقابل مواد مغذی بر یکدیگر و PH مناسب و نگهداری درجه حرارت بستر در حد مطلوب متناسب با فصل و تجهیزات گرمایشی و سرمایشی موجود در واحد و حتی توجه به EC متناسب هر نوع گیاه می‌تواند در افزایش عملکرد و کیفیت تأثیر‌گذار بشود.

در روش‌های کشت هیدروپونیک نه تنها گیاهان با هرس مناسب می‌توانند تا 8-6 متر رشد داشته باشند، بلکه اگر از نشاء پیوندی استفاده شود در فصول گرم سال 4 ساقه و در فصول سرد دو ساقه مثمر نگهداری می‌کند و مطابق عکس‌های ضمیمه قادر به جایگزین نمودن تراکم بیشتر بوته می‌شوند. بهترین نمونه، گوجه فرنگی و در فاز بعدی فلفل است که در واحد‌های کم ارتفاع با سر‌برداری بوته در ارتفاع 2/1 -1 متری و نگهداری ساقه‌های فرعی بیشتر در حد 6-4 شاخه فرعی در هر بوته ضمن افزایش عملکرد در دوره‌های کوتاه‌تر -نسبت به هرس برای ارتفاع بالاتر و بهره‌گیری طولانی مدت) قادر خواهند بود در زمان لازم به عرضه محصول در بازارهای هدف دسترسی یابند؛ علاوه بر آن برداشت آسانتر و کم هزینه و جلوگیری از آفتاب‌سوختگی میوه از محسنات آن است.

برای مطالعه مطلب «کشت هیدروپونیک و 99 درصد کاهش مصرف آب» کلیک کنید

میزان تکرار آبیاری

برای رسیدن به افزایش کمّی و کیفی محصول، علاوه بر استفاده از محلول غذائی مناسب -ترکیبی از فاکتورهای ماکرو، میکرو، واسطه‌ای در شرایط بالانس، PH و EC مناسب برای هر محصول خاص- نسبت به تکرار آبیاری -با اطلاع از ظرفیت نگهداری رطوبت در بستر و در طول روز- و با دقت در درجه حرارت محلول غذایی -اطمینان از عملکرد المنت‌های حرارتی و مخلوط کننده‌ها -آژی تاتور- Agitator داخل منبع- انجام یابد.

آبیاری در بسترهای بدون خاک نیاز به دقت فراوانی دارد که اولویت اول آن محاسبه تعداد بوته و مقدار محلول موردنیاز روزانه آنها است. بر اساس محاسبات انجام شده در کشور هلند هر بوته خیار و یا گوجه و فلفل روزانه در مرحله حداکثر رشد و باردهی به 5-3 لیتر آب نیاز دارند. که بخش اعظم محلول غذایی مصرف شده پس از جذب توسط ریشه‌های گیاه به منبع زیر زمینی برگشت می‌شود. با اطلاع از فاکتورهای مواد مغذی از دست رفته می‌توان بخشی از آبیاری‌های روزانه را پس از اصلاح محلول غذایی مجدّداً وارد چرخه آبیاری کرد. از آنجا که میزان اتلاف محلول مغذی و آب مصرفی، بسته به نوع کشت، مراحل رشد، نوع بستر و فصول سال، متفاوت است، در هر مورد باید زمان آبیاری‌ها و تعداد آنها روشن شود.

محدودیت‌های توسعه کشت‌های بدون خاک

چون هزینه احداث این گونه واحد‌ها بسیار بیشتر از نمونه‌های سنتی و کشت‌های خاکی است فقط در صورت اضطرار باید از این روش استفاده گردد و  حتی‌‌المقدور اگر آب و زمین مناسب در اختیار باشد حداقل چند دوره به کشت در خاک اقدام شود. در صورت کسب تجربه کافی، تبدیل واحد با نصب تجهیزات لازم برای تبدیل به هیدروپونیک مساله پیچیده‌ای نخواهد داشت.

گلخانه‌های هیدروپونیک در ایران، چالش‌ها !

در ایران که تعداد واحد‌های هیدروپونیک در حال حاضر محدود هستند، اکثراً از پیت‌ماس و یا کوکوپیت همراه پرلیت بعنوان بستر کشت استفاده می‌شود اما در اروپا اکثراً از -راک ول- برای بستر در این گونه واحد‌ها بهره می‌برند. گرچه در ایران پشم سنگ قابل تولید است و کارخانه سازنده آن در صورت سفارش کافی می‌تواند خط تولید ماشین‌ها را به سوی تولید پشم سنگ به شکل مکعب مستطیل در سایزهای مختلف تغییر دهد که فعلاً امکان آن نیست و واردات این کالا به دلیل حجم زیاد آن بسیار هزینه‌بر است.

مشکل غذارسانی

با توجه به نیاز کشت هیدروپونیک محلول غذائی کامل -شامل تمام مواد مغذی مورد نیاز و رشد در حد تعادل- پس از آزمایش آب مورد استفاده و با مشخصه اصلی PH و EC آن مواد غذایی لازم برای کشت انواع گیاهان مد نظر بکار می‌رود، چون در ایران آزمایشگاهی اختصاصی برای فرموله کردن محلول غذایی به طریق فوق فعال نیست. معمولاً از کودهای N.P.K که داری مقادیری فاکتورهای ماکرو و واسطه‌ای و میکروالمنت‌ها هستند، استفاده می‌شود، که مشکل آن در تطابق نداشتن مواد تشکیل‌دهنده آن با ترکیبات آب مورد استفاده و یا نوع کشت و بستر بوده و نمی‌تواند منتج به نتیجه کافی شود.

هزینه احداث گلخانه هیدروپونیک

هزینه احداث واحد‌های قابل استفاده در روش هیدروپونیک بسیار زیاد است چرا که ارتفاع زیاد سازه و لزوم مقاوم‌سازی آن در برابر توفان‌ها اهمیت دارد. وجود سیستم‌های گرمایشی و سرمایشی و تهویه و همچنین بالابرهای قابل تردد در بین ردیف‌ها به‌منظور هرس – برداشت میوه و سیستم‌های تزریق CO2‌، پمپاژ محلول غذایی و بالاخره منابع آماده‌سازی محلول غذایی و پمپاژ آن به ردیف‌های کشت و جمع‌آوری مازاد محلول در تانک‌های زیر زمینی برای استفاده مجدد نیز در بالا رفتن هزینه‌های کشت هیدروپونیک موثر است. ضمن آنکه اگر سرمایه‌گذار بخواهد از کشت سبزیجاتی مانند کاهو، توت‌فرنگی و... که لزومی به استفاده از فضای سالن را ندارد و به دلیل استفاده از کشت‌های طبقاتی که در عکس‌های پیوست مشخص است لازمه تولید باشد، هزینه‌های سرمایه‌ای بسیاری را متحمل می‌گردد.

ضرورت حمایت ارگان‌های ذیربط

با تمام مسائل فوق الذکر، داوطلبین احداث گلخانه‌های بدون استفاده از خاک و با سرمایه‌گذاری‌های قابل توجه و با هدف صادرات محصولات در حال افزایش است اما اگر فرد با آگاهی کافی در این راه قدم بردارد مزید افتخارات کشاورزی کشور می‌تواند قلمداد شود به شرط آن که مورد حمایت ارگان‌های ذیربط قرار گیرد.

نشریه دام و کشت و صنعت - شماره  ۲۲۲ - سال ۱۳۹۷

ماهنامه دام و کشت و صنعت پنجره ای به آگاهی و دانش

مدیر سایت
info@iranagrimagazine.com

به این مطلب امتیاز دهید:

کارشناسان ما در مورد مشکلات تولید محصولات، که نمی‌توانید برای آن جوابی پیدا کنید؛ می‌توانند به شما کمک کنند

info@iranAgriMagazine.com
arrow